Her Şey Yerli Yerinde. Alkış ölçüldü, soru ölçülmedi.
Bir serginin açılışında her şey yerli yerindedir. Sanatçılar, küratörler, koleksiyonerler, davetliler. Duvarlarda eserler, girişte özenle yazılmış bir metin. Metnin içinde çağın bütün ağırlığı dolaşır: bellek, kimlik, aidiyet, kırılganlık, ekoloji, göç, beden, sınırlar ve elbette görünmeyenler. Her cümle, bir hakikatin eşiğinde durduğumuzu hissettirir.
Sonra sergiyi gezmeye başlarız.
Bazen metnin vaat ettiği derinlik, eserlerin arasında beklenmedik bir karşılık bulur. Bir nesne, bir boşluk, neredeyse fark edilmeyen bir dokunuş, sayfalarca açıklamanın kuramadığı bağı birkaç saniyede kurar. Bazen de metinde büyüyen düşünce salonda küçülür; eserler kendi varlıklarından çok, kendilerine yüklenen anlamı taşımakla meşgul görünür.
İlginç olan şu: İki durumda da açılış aynı başarı duygusuyla kapanır. Oysa sanatın başarısıyla sanat etkinliğinin başarısı aynı şey değildir.
Kulağımıza ilk çalındığı yıllar
1980'lerin sonu, 1990'ların başı. Güzel sanatlarda öğrenciydim ve "postmodernizm" sözcüğü kulağımıza yeni yeni çalınıyordu. Türkiye'de henüz gündelik bir sanat sözlüğüne dönüşmemişti; çevirisi azdı, tartışması çoktu. Kavramlar kolay tüketilmiyordu. Bir eserin ne söylediği kadar, neyi söylemekten kaçındığı da konuşulabiliyordu.
Anlamsızlık bile kimi zaman anlamlı bir önermeydi. Okulu bitirirken bir sergide şakül sarkıtmış, okunamayan bir baskı provasının üzerine çarpı atmıştım. Ne dediğini kimse tek cümleyle söyleyemiyordu; ama neden öyle durduğunu herkes sorabiliyordu. Belirsizlik sanatçının sorumluluğunu kaldırmıyor, tersine onu daha görünür kılıyordu.
Bu yılları altın çağ diye anmak yanıltıcı olur. Sanat çevreleri o zaman da kendi hiyerarşisini, dışlayıcı dilini, para ilişkilerini üretiyordu. Ama bir şey vardı: Sanatçının sözü, itibarından bağımsız olarak eleştirilebiliyordu. Bir düşüncenin etkileyici olması, sanatsal karşılığının yeterli bulunduğu anlamına gelmiyordu. Eleştiri bir hüküm değil, üretime katılmanın bir yoluydu.
Dolaşım ölçü olunca
Değişen belki de tam olarak bu ilişkinin niteliği. Dijitalleşme sanatın dolaşımını görülmemiş ölçüde genişletti. Bir sanatçı artık bir galerinin kapısını beklemeden eserini gösterebiliyor; uzaklıklar önemini yitiriyor. Bunlar küçümsenecek kazanımlar değil. Collecist de tam bu kapının açılmasından doğdu.
Ama görünürlük kolaylaştıkça başka bir ölçü güçlendi: dolaşımın kendisi. Bir serginin kaç kişiye ulaştığı, hangi kurumun çatısı altında açıldığı, kimlerce paylaşıldığı, kimi zaman neyi başardığı sorusunun önüne geçiyor.
Yakın bir örnek: 18. İstanbul Bienali'nin ilk ayağı, ücretsiz olarak, on haftada 600 bini aşkın ziyaretçi ağırladı. O günlerde kısa bir İstanbul yolculuğunda ben de bir kez denedim; kuyruk öyle uzundu ki içeri giremedim. Kalabalık sevindirici, sanatın geniş bir halka ulaşması her zaman iyi haberdir. Sonra üç yıla yayılması tasarlanan yapı, küratörün kişisel nedenlerle ayrılmasıyla ilk ayağında kapandı. Kamuoyunda büyük ölçüde iki şey kaldı: ziyaretçi sayısı ve yarıda kalma haberi. Eserlerin ne söylediği konuşması ise ince kaldı. Bir rastlantı da not düşmeye değer: 2027'deki 19. Bienal'in ana mekânı Feshane. Aynı yapı 1992'de, "kültürel farklılık" başlıklı bienalle sanata açılmıştı; postmodern tartışmanın bu kente ulaşan ilk büyük dalgalarından biriyle. Otuz beş yıl sonra aynı duvarlara dönülüyor. Umalım ki soru da geri dönsün.
Metin eserin önüne geçince
Küratörlüğü düşünsel yetersizlikle suçlamak kolaycı olur. Bugünün pek çok küratöryel yaklaşımı incelikli, araştırmaya dayalı, çağın karmaşasına duyarlı. Ama aynı düşünsel yetkinlik, her zaman aynı güçte bir sanatsal eylem doğurmuyor. Kuramsal çerçeve kendi içinde tutarlı olsa da sergi bu tutarlılığı duyusal bir deneyime çeviremeyebiliyor. O zaman metin, eserleri açıklamaktan çok, onların henüz gerçekleştiremediği anlamları üstleniyor.
Düşünce eserden doğmuyor; eserin üzerinde dolaşıyor.
Bu mesafe her zaman başarısızlık değil. Güçlü bir eser, kendisini açıklamak için yazılan metne itiraz edebilir; küratörün öngörmediği bir anlam üretebilir. Sorun aradaki fark değil, bu farkın hiç sorgulanmadan başarı sayılması.
Sergiler paraya, mekâna, desteğe muhtaç. Bunlar sanatın dışında duran kirli şeyler değil, üretimin maddi koşulları. Ama bazen bu koşulların güvenli sınırları, düşünsel iddianın varabileceği yeri de çiziyor. Sınırı önceden çizilmiş bir alanda radikal bir söz kurmak mümkün; zor olan, o sözün gerektirdiği riski gerçekten üstlenmek. Böylece düzeni sorgulayan bir dil, aynı düzene kusursuzca uyabiliyor. İtiraz bile tanıtım planının bir maddesine dönüşebiliyor.
İzleyicinin hakkı
Çağdaş sanatın diline yabancı bir izleyici, bir eserden etkilenmediğinde kusuru kendinde arayabiliyor. Oysa bir eserin karşısında hiçbir şey hissetmemek de konuşulmaya değer bir deneyimdir. Her sessizlik izleyicinin eksikliğinden doğmaz. Bazen eser gerçekten bir bağ kuramamıştır; bazen de o bağ için gereken zaman, bağlam ya da dikkat henüz oluşmamıştır.
Sanatın herkese açık olması, her eserin kolayca anlaşılmasını gerektirmez. Ama anlaşılmamanın kendiliğinden üstünlük sayılmasına da izin vermez.
Collecist'in notu
Bu yazıyı komisyonsuz bir dijital platformun içinden yazıyoruz; yani bu dolaşım ekonomisinin dışında değiliz. Biz de görünürlük üretiyoruz, biz de paylaşım sayısına bakıyoruz. O yüzden aynı soruyu kendimize de soruyoruz: Bir eseri vitrine çıkardığımızda onun sözünü mü büyütüyoruz, yoksa yalnızca sesini mi?
Bize göre gereken, sanatın daha basit konuşması değil; kendi sözünü sınamaya razı olması. Sanatçıya, küratöre ya da kuruma duyulan saygının eseri eleştiriden korumadığı, başarının yalnızca kalabalıkla ölçülmediği bir alan. Sanatın geleceğini daha çok sergi, daha büyük kurum ya da daha geniş erişim tek başına belirlemeyecek. Sanatın kendi iddialarıyla kurduğu dürüst ilişki de belirleyecek.
Her şeyin sorgulanabildiği bir dünyayı anlatan sergilerde, bazen sorgulanmadan kalan tek şey serginin kendisi oluyor.
Açılış biter. Konuşmalar yapılır, fotoğraflar paylaşılır, teşekkür edilir. Bir sonraki serginin hazırlığı başlar.
Her şey yerli yerinde.
Yalnızca eserin bize gerçekten ne söylediği sorusu, biraz daha sırada bekliyor.
Collecist — Sanatın Sessiz Alanı
Fotograf:
Gülsün Karamustafa, "Mistik Nakliye", 3. Uluslararası İstanbul Bienali (İstanbul Büyükşehir Belediyesi Nejat F. Eczacıbaşı Sanat Müzesi, Feshane), 1992 Sanatçının izniyle.

