Roma’da Merdivenlerin Ardında Saklı Bir Kütüphane: “Hypothèse de lecture” Sergisinden Notlar
İspanyol Merdivenleri’nin tepesindeki Trinità dei Monti’yi herkes bilir; çoğumuz fotoğrafını çekip geçmişizdir. Ama kilisenin 1676'da kurulmuş bir kütüphanesi olduğunu çok az kişi bilir. Bir zamanlar Minim manastırının sessiz çalışma yeri olan bu kütüphane, uzun bir restorasyonun ardından kapılarını bir çağdaş sanat sergisiyle açtı. Trinità dei Monti, Roma’daki beş Fransız kilisesinden biri ve iki ülke arasındaki ilişkinin önemli bir durağı. Tam da bu yüzden sergiye katılan 40 sanatçı İtalyan ve Fransız ağırlıklı.
Yapmaktan en çok keyif aldığım şeyler olan sergi gezmek, kütüphaneye gitmek ve tarihi binalara girmek tek bir çatı altında toplanmıştı ve bu nedenle bu sergiyi kaçıramazdım.
Sergi günü, akşamüzeri, güneş batarken İspanyol Merdivenleri’nden kiliseye doğru çıkıyorum. Kütüphaneye geçmek için kilisenin arkasından, St. Peter’s Bazilikası manzarası eşliğinde uzun sayılabilecek bir patikada yürümek gerekiyor. Bu yol ve manzara, sanki beni birazdan göreceğim sergiye hazırlıyor. Kütüphane binası, antik ve kübik yapısıyla ilk bakışta pek çok sır saklayan gizemli bir kutu gibi. İki penceresinden görünen boyalı ahşap tavan, içeride nasıl bir mekânın saklı olduğunun ipuçlarını veriyor. O an yüzyıllar önce buraya gelenlerin aynı görüntüye baktıklarını düşünüyorum. Bina yüksekte kaldığı için merdivenlerden çıkıp içeri giriyorum. Dışarıdaki soğuk gri cephenin aksine içeride sarı ve turuncu tonların hâkim olduğu sıcak bir ışık var; ahşap tavanın renkleri bütün mekâna canlılık katıyor. Ahşap tavan tüm görkemiyle adeta ziyaretçileri tepeden izleyen bir miras gibi… Minim manastırından figürler taşıyor ve kütüphanenin ilk günlerini ve sahip olduklarını hatırlatırcasına parlıyor.
Ben ise gözlerimi tavandan indirdiğimde bir kez daha hatırlıyorum: burası kitapsız bir kütüphane. 1798'de Fransız ordularının Roma’yı işgaliyle kütüphane yaklaşık 9 bin ciltlik koleksiyonunu kaybediyor ve kimliğinin bir parçası da böylece kayboluyor.
Peki, kimlik bu şekilde kaybolur mu?
Sergi biraz da bu sorunun etrafında şekilleniyor. Adı Hypothèse de lecture, yani “okuma hipotezi”: mekânın kaybettiği izleri yeniden okumak ve yorumlamak için öne sürülen bir varsayım. Eserler de kütüphaneyle ikili bir diyalog kuruyor; bir yanda yapının günümüze kadar koruduğu unsurlar (tarihi, mimarisi, boyalı ahşap tavanı), öte yanda artık barındırmadıkları.
Eserlerin kütüphaneyle geçmiş ve bugün bağlamında kurdukları bağları düşünürken aklıma Roma tarihindeki “spolia” kavramı geliyor. Antik Roma’da tarihi yapılardan alınan sanatsal ve tarihi unsurlar bir başka yapının inşasında kullanılırdı. Yani yıkım ve dağılma, yok oluştan çok dönüşümü simgeler. Baktığım her eser de aynı şekilde kütüphaneyle bir anlam kazanıyor; kütüphane de onlarla koruduklarını ve kaybettiklerini yeniden okuyor.
Dikdörtgen sergi alanının tam ortasında iki ayrı parça şeklinde beliren, Belçikalı mimar Olivier Goethals’in bu sergi için tasarladığı, kütüphanenin yapısından esinlenen, “hayalet mimari” yer alıyor; her bir eser ise bu düzenlemenin içine yerleştirilmiş. Yapı mekâna bir düzen veriyor, ama ben her sergide yaptığım gibi önce ilgimi çeken eserlere çekiliyorum ve sıralamayı izlemiyorum.
Serginin hangi köşesine giderseniz gidin, sizinle gelen eserlerden biri Ruoxi Jin’den “Mixed Feelings”. Şarja takılı iki telefon, ikisi de bir arama halinde ve hoparlöre alınmış. Birinin aradığı numara Casa (ev), diğeri ise 112. En güvende hissettiğimiz yer ve acil durumlar tezatı.. Telefonlardan derinden gelen kısık bir kadın sesi tekrar tekrar ‘Tanti auguri a te’ (mutlu yıllar sana) şarkısını söylüyor. Eskiden kelimelerin saklandığı bu kütüphanede sözler durmadan tekrarlanıyor ve bir noktadan sonra kafamın içinde anlamını kaybetmeye başlıyorlar. Bir Türk olarak bu sözlerin anlamını bilmiyor olsaydım, eser önemini ya da anlamını yitirecek miydi?
Hemen yanında Alexander Rączka’nın “Warm Greetings” adlı yağlıboya eseriyle karşılaşıyorum. Sayfa kenarlarını minik çizimlerle dolduran Orta Çağ el yazmalarını andıran bu resim, sanki bir kitabın içi açık kalmış gibi. Kıvrılan bedenler, baş aşağı devrilen figürler ve kaburgayı andıran kemerler bir yargı günü sahnesini hatırlatıyor.
Yürümeye devam ediyorum. İlgimi bir fotoğraf çekiyor.
Matisse Mesnil’in “Ricordo di uno sconosciuto” (bir yabancının hatırası) adlı eseri, sanatçının arşivinden çıkmış eski bir fotoğraf ile arkasına yazılmış, ev içini birinci tekil şahıs diliyle anlatan samimi bir metinden oluşuyor. Fotoğraf, yarı saydam ve buğulu görünen metal bir çerçeveye yerleştirilmiş; insanlar arkasından geçtikçe, ona baktıkça ya da dokundukça eser onlarla birlikte şekil değiştiriyor. Fotoğrafları ve taşıdıkları analog belleği düşünürken “Portals” adlı eserin önüne geliyorum. İçine ayna yerleştirilmiş bu eser ahşap tavanı yansıtarak bana nerede olduğumu ve burasının neleri barındırdığını hatırlatıyor.
Bu eserler beni zaman ve hafıza üzerine düşündürüyor: insan hafızası ve koleksiyonlar zaman içinde nasıl parçalanıyor, nasıl yok oluyor?
Sergide ilerlerken sevdiğim sanatçılardan Giulio Catelli’nin iki yüzlü bir yağlıboya tablosuna denk geliyorum: “Autoritratto alla finestra” ve “La grata della finestra”. Genellikle açık havada çalışan, gündelik hayattan sahnelere yer veren Catelli’nin yumuşak renk tonlarına bakmak bana hep keyif veriyor.
Valeria Carrieri’nin boyalı kâğıt hamurundan yaptığı “Guerriera d’Amore” ise bu dünyaya ait olmadığını hissettiriyor. Yapılar yer yer mitolojik yaratıkları ve başkalaşmış bitkileri anımsatıyor, ama bir o kadar da gündelik olandan besleniyor; bana sıradan nesnelerin kişiselleştirilmiş hâllerinin ilgi çekici bir yorumu gibi geliyor.
Sergiyi bitirmeye yaklaşırken dikkatimi Pierre Gaignard’ın LED neon yerleştirmeleri çekiyor. Sergi alanının farklı noktalarında duran ince, uzun, dikey ışık sütunlarının arkadan aydınlanan yüzeyinde, gözenekli taşı andıran maske yüzler tekrar ediyor; aşağıda segmentli, yarı insan yarı solucan bir figür, en altta ise mağara duvarını çağrıştıran delikli bir kütle beliriyor. İmgeler tarih öncesinden kalma bir buluntuyu andırıyor, oysa kökenlerinde yapay zekâ var: Gaignard, tarihî botanik formları yapay zekâyla yeniden kuruyor ve ortaya çıkan melez imgeleri 3D baskıyla neon kapaklarına, litofan tekniğine uyarlayarak işliyor. Görüntüler yalnızca arkadan ışık alınca beliriyor.
Her eserin kendine ait bir özü, dünyası var. Aralarında yürüdükçe, bir zamanlar burada duran her kitabın da kendi dünyası olduğunu düşünüyorum. Nasıl kitaplardı diye merak ediyorum; o kitaplarla bugünkü eserlerin bir noktada kesişip kesişmediğini de. Belki de cevap bu mekânın kendisinde: 17. yüzyılın sonundan kalma bu yapı ile ondan yüzyıllar sonra yapılmış eserler, ilginç bir tezat ve uyum içinde. Birbirlerinden hem ayrışıyorlar hem birbirlerine karışıyorlar. Bu yapı da eserler de içinde bulundukları şehrin tarihine, kalıntılarına gönderme yapıyor. Bana neyin unutulduğunu, neyin arşivde kaldığını, neyin sonsuza kadar silindiğini, sözün ve imgenin birbirini nasıl tamamladığını ya da yok ettiğini düşündürüyor. Bence kütüphaneler sergi yapmak için çok büyülü mekânlar.
Dışarı çıktığımda Roma’ya karanlık çökmüş. Aklımda eserler, geldiğim patikadan iniyorum. Uzakta, ışıl ışıl parlayan St. Peter’s Bazilikası, büyüklüğü sayesinde şehrin her yerinden seçiliyor. Kütüphane ise arkamda kalıyor: belki kitapsız, ama sessiz değil; yüzyıllar sonra yeniden hayat bulmuş.

