Sanatın Tembelliği Üzerine - S. Çağatay Özkefeli

Üretmeyerek üretmek

Sanat dünyasının sanatçıdan istediği şey basittir: üret. Yeni bir iş, yeni bir seri, yeni bir sergi. Farklılaş. Görünür ol. Anlat. Sonra yeniden üret.

Çağdaş sanatın görünmez çalışma programı budur. Sanatçının yalnızca eserini değil, kendi varlığını da sürekli üretmesi beklenir. Artık atölyesinde çalışan kişi değildir; paylaşım ağlarında görünür, söyleşi verir, metin yazar, başvuru yapar, koleksiyoncuyla konuşur, küratörle görüşür ve bütün bunların ortasında bir sonraki işi düşünür.

Bu düzende üretmemek hızla bir başarısızlık biçimi olarak okunur.

Oysa sanatın bazı dönemlerde ihtiyacı olan şey tam tersi olabilir: bir süre üretmemek.

Buradaki tembellik, çalışmamanın güzellenmesi değildir. Üretime yüklenen zorunluluğun bir süreliğine askıya alınmasıdır. Çünkü hiçbir şey yapmıyor görünen sanatçı, çoğu zaman işin en eski kısmını sürdürür: bakmak.

Tembellik gerçekten tembellik midir?

Modern çalışma ahlakı sanatçıyı da içine aldı. İyi sanatçı çalışkandır, çok üretir, üretimi süreklidir. Üstelik bu süreklilik eser sayısıyla da ölçülmez; düşünsel olarak da güncel kalması beklenir.

Burada tuhaf bir çelişki doğar. Sanatçıdan sürekli yeni bir şey düşünmesi istenirken, düşünmenin temel koşulu olan bekleme ortadan kaldırılır.

Bir fikrin olgunlaşması beklenmez. Bir malzemenin kendi davranışını göstermesine izin verilmez. Bir işin neye dönüşeceği konusunda belirsizliğe yer bırakılmaz. Her şey hızla sonuçlanmalıdır.

Bu yüzden tembel görünen bazı üretimler, aslında bu hıza karşı geliştirilmiş ciddi bir tavırdır. Eserin tamamlanmasını geciktirmek, sonucu belirsiz bırakmak, izleyiciyi bekletmek; üretimin karşısına konmuş edilgen davranışlar değil, üretim fikrine yöneltilmiş sorulardır.

Sanatçı burada "hiçbir şey yapmıyorum" demez. Şunu söyler: her şeyi hemen yapmak zorunda değilim.

Şakülün bildiği şey

Yıllar önce, okulun bitimine yakın kurulan bir sergide tavandan bir inşaat şakülü sarkıtmıştım.

Yerde, matbaada kitap basımı sırasında oluşmuş deneme baskıları duruyordu. Üst üste binmiş, harfleri birbirine girmiş, artık okunmayan bir müsvedde. Ortasına bir çarpı koymuştum.

İşin bütün ağırlığı bu üç şeyin arasındaydı.

Şakülün görevi ölçmektir; düşeyi bulmak, doğru noktayı göstermek. Ama şakül ölçmez aslında, bırakılır. Yerçekimi onu kendi doğrultusuna çeker. Doğruyu sanatçı bilmez, şakül kendi bulur.

Matbaanın görevi ise okunur bir metin üretmektir. Orada matbaa başarısız olmuştur demeyelim baskının doğru ölçüye oturması için sürekli aynı müsfette üzerine 5, 6 kez tekrar eden baskı yapıldığı için okunmaz bir görsel ortaya çıkar.

Çarpıyı ise ben koydum. Ve çarpının iki anlamı vardır: hem "burası" der, hem "geçersiz". Aynı işaret hem noktayı gösterir hem iptal eder.

İşin düşüncesi buradadır. Doğru, kendini yerçekimiyle bulur; işaret ise bir insan kararıdır. İkisinin aynı yere düşmesi hiç de garanti değildir.

Üç nesnenin hiçbiri sanat malzemesi değildi. Şakülün sanat malzemesi olması gerekmez, müsveddenin güzel olması gerekmez, çarpının özel bir biçimi yoktur. Fakat yan yana geldiklerinde bir düşünce ortaya çıkar.

Sanat bazen nesneleri değiştirmez. Onların birbirine bakışını değiştirir.

Hayatın sanat malzemesi olması

Geçenlerde pazardan ekşi bahçe erikleri aldım. Eve gelip iki kavanoz reçel yaptım.

Reçelin sanat eseri olduğunu iddia etmeye gerek yok. Her gündelik eylemi sanat ilan etmek, sanat kavramını genişletmekten çok onu anlamsızlaştırır.

İlginç olan başka bir şey: reçel de bir bekleme işidir. Kıvamı sen vermezsin, gelmesini beklersin. Erik kendi suyunu kendi bırakır. Şeker kendi işini görür. Sen yalnızca ateşi ayarlar ve bakarsın. Sonra bir an gelir, kıvam tutmuştur, kapağı kapatırsın.

Şakülü bıraktığımda yaptığım da buydu.

Aynı yöntem iki yerde birden çalışıyor: malzemeye kendi davranışını gösterme izni vermek ve doğru anı işaretlemek. Kavanozun kapağını kapattığın an, okunmayan müsveddenin ortasına çarpıyı koyduğun andır.

Sanat mutfağa girmez. Ama sanatçının dikkati mutfakta da çalışır.

İş yapmak ile üretmek aynı şey değildir

Bugün "üretmek" ile "çalışmak" neredeyse eş anlamlı kullanılıyor. Oysa değil.

Bir sanatçı bütün gün çalışıp hiçbir şey üretmeyebilir. Bir sanatçı aylarca hiçbir iş yapmadan çalışabilir. Çünkü okumak, bakmak, başka sanatçıların işini anlamaya çalışmak, yazmak, sergi kurmak da çalışmanın biçimleridir; ama çıktıları sanat nesnesi olarak görünmez.

Sanat editörlüğü ve kürasyon tam burada başka bir anlam kazanır. Başkalarının üretimini okumak, onları bir bağlama yerleştirmek, metin yazmak, sergi tasarlamak; kişisel üretimden uzaklaşma gibi görünür.

Oysa belki bu da bir atölyedir. Tuval

S. Çağatay Özkefeli