Tam Olarak Derdin Ne? Elif Zaim ile söyleşi.

Elif Zaim mürekkebi suya bırakıyor, sonra esere soruyor. 
Elif Zaim ile söyleşi Söyleşiyi düzenleyen: S. Çağatay Özkefeli

Elif Zaim'in işlerinde son sözü çoğu zaman sanatçının eli değil, suyun içinde kendi yolunu bulan mürekkep söylüyor. Sosyolojiden pazarlama iletişimine, oradan Geleneksel Türk Sanatları'na uzanan bir yolun ardından çininin ölçülü desen düzeniyle mürekkebin öngörülemez yayılışını aynı kâğıtta buluşturuyor. Soyağacı, Köken, İttifak gibi işlerinde bir hücrenin bölünmesiyle bir ailenin dağılması aynı işaretlerle anlatılıyor. Zaim'le teslimiyetle özgürleşmenin kesiştiği o eşikte, geleneğin bugüne nasıl taşındığını ve gürültünün ortasında insanın kendine ait sessiz bir alanı nasıl kurabileceğini konuştuk. Söyleşi, Collecist'te 28 Aralık 2026'ya kadar sürecek Rastlantının Grameri sergisi vesilesiyle gerçekleşti.

Kontrolü suya bırakmak

S. Çağatay Özkefeli: İşlerinizde belirleyici olan çoğu zaman sizin eliniz değil, suyun ve mürekkebin kendi kararı. Kontrolün bittiği, malzemenin devraldığı o an sizin için bir teslimiyet mi, yoksa bir özgürleşme mi? O eşikte durmak nasıl bir his?

Elif Zaim: Tam anlamıyla bir özgürleşme süreci. Üretim sırasında en sevdiğim ve kendimi en rahat hissettiğim anlardan biri, mürekkebin suyun içinde kendi karakterini ortaya çıkararak tahmin edilemez biçimde dağılması. O noktada hiçbir şekilde müdahale etme ihtiyacı duymuyorum; tam tersine, nasıl bir olasılıkla karşılaşacağımı heyecanla bekliyorum. Ancak burada belirleyicilik ile rastlantısallığın birbirinden tamamen ayrıldığını düşünmüyorum. İhtimaller alanını ben belirliyorum. Mürekkebin nasıl davranacağını kontrol edemiyorum ama onun dağılacağı alanı, kompozisyonun sınırlarını ve bütünün içindeki ilişkileri ben kuruyorum. Dolayısıyla sınırları belirlenmiş bir ihtimal üzerine çalışıyorum. Eşik meselesi ise benim için biraz sancılı. Mürekkebi suya bırakmadan önce kompozisyonu oluşturmak, ihtimalleri düşünmek ve doğru sınırları kurmak oldukça yoğun bir süreç. Fakat o eşiği geçtikten sonra karşılaşacağım manzarayı artık gördüğüm için büyük bir rahatlama yaşıyorum ve keyif almaya başlıyorum. 

Hücreden akrabalığa

S. Çağatay Özkefeli: Sosyolojiden Geleneksel Türk Sanatları'na uzanan yolculuğunuz işlerinizde apaçık okunuyor. Soyağacı, Köken, İttifak gibi eserlerde biyolojik formlarla toplumsal bağları aynı nefeste görüyoruz. Bir hücrenin bölünmesiyle bir ailenin dağılması, bir çekirdekle bir kökenin aynı işaretle anlatılması fikri sizde nasıl doğdu?

Elif Zaim: Sanatsal üretim sürecim genellikle bir düşünce sisteminden, felsefeden, teoriden ya da belirli bir olaydan yola çıkarak başlamıyor. Daha dürtüsel, sezgisel ve benim için bir tür terapi işlevi gören bir üretim biçimim var. Çoğu zaman hiçbir şeyi açıklamaya çalışmadan üretiyorum. Eser tamamlandığında onu karşıma alıp kendime “Tam olarak derdin ne?” diye soruyorum. Sonrasında verdiğim cevaplar, eserin düşünsel çerçevesini oluşturuyor. Bu nedenle hücre, çekirdek, köken, aile ya da toplumsal bağlar gibi ilişkiler çoğu zaman üretimin başlangıç noktası değil, üretim sonrasında keşfettiğim alanlar oluyor. Sosyoloji lisansından sonra pazarlama iletişiminde yüksek lisans yapmış olmamın ve üzerine Geleneksel Türk Sanatları eğitimi almamın bu okumalar üzerinde elbette çok büyük bir etkisi var. Sosyoloji ve pazarlama iletişimi bana insan ilişkilerini ve toplumsal yapıları okumayı, sanat eğitimim ise form, ritim, tekrar ve kompozisyon üzerinden düşünmeyi öğretti. Sanırım bu iki alan, ben farkında olmadan üretim dilimin içinde birbiriyle konuşuyor. 

Disiplin ile kaos aynı masada

S. Çağatay Özkefeli: Çininin geleneksel desen nizamı ile mürekkebin öngörülemez yayılışı ilk bakışta birbirine düşman iki dünya. Siz onları aynı kâğıtta buluşturuyorsunuz. Bu karşılaşmada biri diğerini terbiye mi ediyor, yoksa birbirlerini kışkırtıp yeni bir şeye mi dönüştürüyorlar?

Elif Zaim: İnanılmaz bir uyum sergiliyorlar, çok da iyi anlaşıyorlar. Hatta birbirlerini çok iyi tanıyorlar. Geleneksel Türk sanatlarındaki disiplin, tekrar, ritim ve kompozisyon anlayışı eserlerimde temel olarak belli başlı olguları temsil ediyor. Değişmeyeni temsil eden bu desenler bir noktada sınırları ve yapıları oluştururken, mürekkebin öngörülemez hareketi bu yapının içinde özgürleşiyor. Hem birbirlerine uyum sağlıyorlar hem de birbirlerine alan açıyorlar. Geleneksel olmadan çağdaş ya da modern söylemler bile oluşamıyor. Bugünün dili geçmişten geliyor. Geleneksel olanın bilgisi ve birikimi, çağdaş üretimin içinde dönüşerek yaşamaya devam ediyor. 

Mikroskopla teleskop arasında

S. Çağatay Özkefeli: İşlerinizde tekrar eden bir “göz” ya da “çekirdek” formu var; kimi zaman bir hücre, kimi zaman bir gezegen. Aynı işaretin hem en mahrem hem en kozmik ölçekte belirmesi sizin için neyi işaret ediyor?

Elif Zaim: Bu formların işlerimde bu kadar yoğun biçimde yer almasının önemli bir nedeni, Yayoi Kusama'nın üretiminden ciddi anlamda etkilenmiş olmam. Her şeyin bir noktayla başlaması, onun noktalama ve tekrar üzerinden kurduğu görsel dünya ve kozmosa ulaşma fikri benim de üretim dilimi etkiledi. Fakat bir formu tekrar tekrar kullanmaya başladığınızda, zaman içinde onun sizin için taşıdığı anlam da değişmeye başlıyor. Nokta, çekirdek ya da hücre gibi okunabilecek bu formlar bazen gerçekten mikroskobik bir yapıyı, bazen kozmik bir sistemi, bazen de yalnızca kompozisyonun içinde ritim yaratan bir birimi çağrıştırabiliyor. Benim için bu ölçeksizlik oldukça ilgi çekici. Aynı görsel işaretin farklı ölçeklerde okunabilmesi, üretimlerimde dikkat ettiğim bir nitelik. 

“Bitti” demenin cesareti

S. Çağatay Özkefeli: Rastlantıyla çalışan bir üretimde “tamamlandı” anı en kırılgan karar olsa gerek. Suyun bıraktığı bir izi bazen bir kusur gibi görüp düzeltmek mi istersiniz, yoksa o kusuru işin kendi kararı olarak kabul mü edersiniz? Bir eser sizce ne zaman kendini bitirir?

Elif Zaim: İşlerin temelinde bu teslimiyet var. Üretimin o kısmı benim için o kadar konforlu ve rahat ki mürekkep suya bırakıldıktan sonra sonucu değiştirme şansınız zaten pek yok. Bu yüzden geriye, ortaya çıkacak sonucu büyük bir heyecanla beklemek kalıyor. Bu noktada asıl belirleyici olan, kompozisyonun ne kadar doğru ve doyurucu olduğu. Bazen ortaya çıkan görüntü üzerinden küçük değişiklikler yapmak mümkün olabiliyor; ancak çoğu zaman bitmiş işi karşıma koyup uzun süre izliyorum. Bir eserin benim için gerçekten tamamlandığı an, ona baktığımda artık başka bir şey ekleme ya da değiştirme ihtiyacı hissetmediğim an.

Gürültü çağında sessiz bir alan

S. Çağatay Özkefeli: Bugün Türkiye'de üreten bir sanatçı olmak, hem köklü bir geleneğin hem de hızla dijitalleşen bir dünyanın tam ortasında durmak demek. Bu görüntü ve içerik bolluğunun içinde, Collecist gibi bağımsız sanat alanları sizce nasıl bir değer taşıyor? Sanatın ve sanatçının bu “gürültü çağındaki” geleceğini nasıl hayal ediyorsunuz; bu gelecek hangi ellerde, ne şekilde biçimlenecek?

Elif Zaim: Yaşanan bütün toplumsal değişimler benim için oldukça eğlenceli ve kabul edilebilir. Hatta en çok heyecanla takip ettiğim süreçlerden biri, toplumun ve üretim biçimlerinin nasıl dönüştüğünü gözlemlemek. Bu nedenle çağın gürültülü olmasını başlı başına bir sorun olarak görmüyorum. Önemli olan, bu gürültünün içinde neyi dinleyeceğimizi seçebilmek. Dijitalleşmenin sanat açısından da önemli bir dönüşüm yarattığını düşünüyorum. Sanatın fiziksel galeri ve sergi mekânlarıyla sınırlı kalmadığı, sanatçı ile izleyici ve koleksiyoner arasındaki mesafenin yeniden tanımlandığı bir dönemdeyiz. Bu dönüşümü yalnızca bir zorunluluk olarak değil, sanatın yeni anlatım ve paylaşım biçimlerini keşfetmesi için önemli bir fırsat olarak görüyorum. Collecist'i bu noktada değerli buluyorum. Çünkü yalnızca eserlerin dijital ortamda sergilendiği bir alan yaratmakla kalmıyor; sanatçıya kendi üretimini, metnini ve bağlamını aktarabileceği daha doğrudan bir alan açıyor. Özellikle fiziksel galeri sınırlarının ötesine geçerek sanatçı ile koleksiyoner arasında doğrudan bir ilişki kurulmasını desteklemesi, bağımsız sanat üretimi açısından önemli bir yaklaşım. Türkiye'den üreten sanatçılar için böyle bir alanın uluslararası görünürlük sağlaması da ayrıca kıymetli. Bir sanatçının yalnızca eserini değil, üretim biçimini ve düşünsel dünyasını da farklı coğrafyalardaki izleyicilere ulaştırabilmesi, bence dijital sanat alanının en güçlü taraflarından biri. Geleceğe dair ise tek bir model öngörmüyorum. Sanatın da toplum gibi sürekli dönüşeceğine inanıyorum. Benim yaklaşımım, yaşanan değişimleri olduğu gibi kabul etmek, onları gözlemlemek ve mümkün olduğunca doğru şekilde kullanmak. Çağın sesini kısmamız gerekmiyor; gerektiğinde kendi sesimizi kısmayı, geri çekilmeyi ve kendimize ait sessiz bir alan yaratmayı öğrenmemiz gerekiyor. Collecist gibi bağımsız platformların da bu yeni sanat ekosisteminde önemli bir rol üstlenebileceğini düşünüyorum. Fiziksel ve dijital olanı birbirinin alternatifi olarak değil, birbirini tamamlayan alanlar olarak görebildiğimiz sürece sanatın erişebileceği alanın giderek genişleyeceğine inanıyorum.

Söyleşi: S. Çağatay Özkefeli Küratör · Collecist