Görünməzliyin Estetikası

Sənət tarixi boyunca istehsalın önündəki maneələr həmişə tanış yerlərdə axtarıldı: texniki çatışmazlıq, iqtisadi sıxıntı, siyasi senzura. Yoxluq, əsəri görünməz edən şey idi. Bu gün isə sənətin üzləşdiyi problem tamamilə əks bir yerdən gəlir. Maneə artıq istehsalın önündə deyil, istehsalın hədsiz genişlənməsindədir. İçində olduğumuz çağda əsər yoxluqla deyil, bolluqla görünməz hala gəlir.

Hər gün önümüzdən minlərlə iş axıb keçir. Axın heç dayanmır; hər sürüşdürmədə yeni bir imic, yeni bir sərgi, yeni bir açıq çağırış. Lakin bu sonsuz görünürlük, paradoksal şəkildə bir növ korluq yaradır. Jean Baudrillard'ın çox əvvəldən sezdiyi kimi, hər şeyin həddindən artıq görünür kılındığı yerdə görüntü öz mənasını itirir; həddindən artıqlıq, gizlənməkdən daha təsirli bir örtmə biçiminə çevrilir. Byung-Chul Han bunu daha da kəskinləşdirir: çağımızın problemi təzyiq deyil, artıqlıqdır. Hər şeyin göründüyü yerdə heç nə görünməz olur.

Lakin məsələ yalnız imiclərin çoxalması olsaydı, problem nisbətən sadə qalardı. Daha sinsi bir inflyasiya var: konseptual inflyasiya. Bu gün dövriyyədəki işlərin böyük hissəsi ekologiya, yaddaş, miqrasiya, kimlik, bədən, arxiv, süni intellekt, görünürlük kimi başlıqlar ətrafında formalaşır. Bu konseptlərin heç biri əhəmiyyətsiz deyil; əksinə, çağın real məsələləri bunlardır. Problem konseptlərin mövcudluğu deyil, fasiləsiz yenidən istehsal edilmələridir. Bir zamanlar sənətin işi yeni düşüncə sahələri açmaq idi; bu gün sənət çox zaman artıq dövriyyədəki düşüncənin vizual təsdiqinə çevrilir. Sərgi mətnləri bir-birinə bənzəyir, sənətçi izahları eyni nəzəri istinadlar ətrafında fırlanır, əsər getdikcə konseptin vizual uzantısı halına gəlir. Əksər işlər öz başına düşünmür; düşüncənin prestijini borc alır.

Burada bir yanlış anlamanı əvvəlcədən aradan qaldırmaq lazımdır. Problem konseptin özü deyil; nə də bir sərgiyin, bir seçkinin ya da bir mətnin düşüncə ilə qurduğu bağ. Sənət həmişə düşüncə ilə yan yana yürüdü və yürüməyə davam edəcək. Problem, düşüncənin avtomatlaşmasıdır. Konseptin bir alət olmaqdan çıxıb bir dekora, bir nişanəyə, borc alınmış bir avtoritetə çevrilməsi. Bir konsept iki cür istifadə edilə bilər: ya yeni bir yoğunluq açır ya da hazır bir prestijin arxasına gizlənir. Fərq, əsərin hansı konsepti seçdiyində deyil, o konseptlə həqiqətən düşünüb düşünmədiyindədir.

Məhz bu nöqtədə Marcel Duchamp'ı xatırlamaq faydalıdır. 1957-də Duchamp, əsərin yaradıcısından "xam" çıxdığını, izləyici tərəfindən təmizləndiyini söyləmiş; niyyət edilən ilə gerçəkləşən arasındakı o açıqlığı tanımlamaq üçün "sənət əmsalı" terminini ortaya atmışdı. Duchamp'ın əsl yeniliyi yeni bir konsept əlavə etmək deyil, bir aralıq açmaq idi: niyyətlə gerçəkləşmə, siqnalla qəbul arasında asılı qalan bir boşluq. Étant donnés'in nəzarət dəliklərindən Çamadandakı Qutu'nun miniatür muzeyinə qədər, onun işləri izləyicini sabit bir baxışdan qoparıb qeyri-müəyyən, keçirici bir qavrayış alanına aparır. Duchamp küy üstünə küy qatmadı; əksinə, görməyin baş verdiyi aralığı qorudu. Əsər o boşluqda, o asılı qalışda yaşayırdı.

Walter Benjamin, texniki yenidən istehsal çağında əsərin aurasının zədələndiyini yazmışdı. Rəqəmsal çağda aşınan isə yalnız aura deyil, mənанın özüdür. Sonsuz dövriyyənin içində həm imic, həm konsept sürətlə tükənir. Və tükənən hər konsept ardında bir xaraba qoyur: bir zamanlar düşüncəni daşıyan, indi yalnız düşünmüş kimi görünən bir qabıq.

Onda müasir sənətin ehtiyacı yeni konseptlər tapmaq deyil; yeni bir yoğunluq yaratmaqdır. Daha çox danışmaq deyil, yenidən susabilməkdir. Çünki bəzən tək bir imic, yüzlərlə səhifəlik nəzəri mətnlərdən daha çox düşündürür; və həqiqi sənət çox zaman konseptlərin küyü dinəndə görünür olur.

Collecist'in ilk seçkisi "Qeyri-müəyyənlik Çağında İmic" məhz bu eşikdə duruyordu. Orada qeyri-müəyyənlik, tüketiləcək bir mövzu olaraq deyil, görməyin öz şərti olaraq təklif edilirdi. Məsələ bir konsepti daha dövriyyəyə salmaq deyil, imicin yenidən görünə biləcəyi bir aralığı açıq saxlamaqdı. Əhliləşməmiş istehsal dediyimiz şey də budur: konseptual qablaşdırma maşininin əsəri əhliləşdirməsinə, bir başlığın vizual uzantısına endirgəməsinə qarşı duran istehsal. Arasından komissiyonu, eşik gözətçisini və küyü çəkib aldığınızda geriyə qalan şey, əsərlə izləyici arasındakı o çılpaq qarşılaşmadır.

Bəlkə də sənətin gələcəyi daha çox görünür olmaqda deyil, yenidən görünə bilməkdədir. Və görmək, ancaq küy dinəndə mümkündür. Sənətin səssiz bir məkana — göstərişdən çox diqqətə, bolluqdan çox yoğunluğa ayrılmış bir aralığa  ehtiyacı var. Konseptlərin xarabası üzərində yüksələcək sənət, yeni bir konseptlə deyil, yenidən öyrənilmiş bir sükutla başlayacaq.

S. Çağatay Özkefeli

Sənət Əsəri: Pieter Bruegel — Mənzərə: İkarosun Düşüşü (~1560)