Maurizio Cattelan'ın divara bantlanmış bananı 6,2 milyon dollara satıldığında, sənət dünyası bir daha ən qədim sualını verdi: "Bu da sənətdirmi?" Amma bəlkə də əsas sual bu olmalıdır: Niyə hələ də təəccübləniyik?

Fluxus'un İrsi: Kibrit Qutusu ilə Başlayan Üsyan

1966'da Ben Vautier bir kibrit qutusu yaratdı. Üzərindəki təlimat aydın idi: "Bütün muzeyləri, kitabxanaları, pop sənətini yandırmaq üçün istifadə edin. Son kibriti də bu qutuyu yandırmaq üçün." Bu sadəcə provokasiya deyildi - sənətin qəliblənmiş dəyər sisteminə qarşı manifestoydu.

Fluxus cərəyanı bizə bunu öyrətdi: Sənət, qalerya divarlarında asılmış kətanın tekeliliyinə endirilməz. Joseph Beuys'un dediyi kimi, "Hər insan sənətkarıdır" - çünki sənət etmək deyil, düşünmək və dönüşdürməkdir. Yoko Ono izləyicilərə qayçı uzadıb paltarlarını kəsmələrini istəyəndə, sənəti bir əyləm halına gətirirdi; bitmiş obyekt deyil, anın özü.

Bananın Anatomiyası: 50 Sentlik Konsept, Milyonlarla Dollarlıq Məna

Cattelan'ın əsəri məhz bu ənənənin övladıdır. Bananın dəyəri 50 sent, boz bantın 10 sent. Amma satış qiyməti 120 min dollar... İndi isə 6,2 milyon. Absurdmu? Bəlkə. Amma məhz buna görə işə yarayır.

Əsər üç şey soruşur bizdən:

• Sənətin dəyərini kim, necə təyin edir?
• Niyə kətan üzərindəki boya qiymətli, divardakı banan deyil?
• Sənət estetikmi, yoxsa mənamı?

Kripto sahibkarı Justin Sun'ın əsəri satın alarkən "mədəni fenomen" deməsi təsadüf deyil. Çünki banan artıq sadəcə banan deyil - kapitalizmin, sənət bazarının və dəyər qavrayışımızın güzgüsüdür. George Maciunas'ın "sənəti burjua xəstəliklərindən xilas etmə" məqsədi ironik şəkildə ən burjua mühitdə həyat tapıb.

Müvəqqətlik Manifestosu: Çürüyən Sənət

Fluxus'un ən radikal prinsipi müvəqqətlikdir. "Durğunluğa qarşı duruş" deyir Yoko Ono. Beuys əlavə edir: "Heykəllərimdə əməliyyatlar davam edir: kimyəvi reaksiyalar, mayalanmalar, çürümə. Hər şey dəyişim halındadır."

Cattelan'ın bananı məhz bunu edir: Çürüyür. Dəyişdirilməsi lazım olur. Əsər öz ölümlülüyünü özündə daşıyır. Bu onun zəifliyi deyil, gücüdür. Çünki sənətin ölümsüzlük iddiasinə meydan oxuyur.

Performans sənətkarı David Datuna 2019'da əsəri divardan çıxarıb yeyəndə, əslində əsərin bir parçası oldu. Məhv etmək yaratmaqdır - məhz Fluxus'un öyrətdiyi kimi.

Bəs, Collecist'də İşin Dəyəri Nədir?

Collecist'də banan 50 sent, bant 10 sent. Amma sənətkarın fikri? Qiymətsizdir.

Ənənəvi qalerya sistemi bu tənliyi tərs çevirib: Vasitəçilər zənginləşəndə sənətkarın əməyi buxarlaşır. Cattelan'ın əsəri məhz bu sistemi karikaturlaşdırır - və sistem bunu 6,2 milyon dollara satın alır. İroniyami, faciəmi? İkisi də.

Fluxus ruhuna sadiq qalaraq Collecist bunu təklif edir: Sənət əyləmi və fikri ön planda olsun. Dəyər əsərin içində olsun - hərrac salonlarının spekulyasiyasında deyil. Çünki nəhayət, muzeyin divarındakı banan da sizin mətbəxinizdəki banan qədər çürüyəcək.

Fərq yalnız budur: Biri haqqında danışırıq, digərini yeyirik.

"Sənət həyatı dəyişdirməli, yalnız sərgilənməməli." - Fluxus manifestosu