Romada Pilləkənlərin Arxasında Gizli Bir Kitabxana: "Hypothèse de lecture" Sərgisindən Qeydlər
İspanya Pilləkənlərinin zirvəsindəki Trinità dei Monti'yi hamı tanıyır; çoxumuz onun fotosunu çəkib keçmişik. Amma kilisenin 1676-cı ildə yaradılmış bir kitabxanası olduğunu çox az adam bilir. Bir zamanlar Minim monastırının sakit iş yeri olan bu kitabxana, uzun bir bərpanın ardından qapılarını müasir sənət sərgisi ilə açdı. Trinità dei Monti, Romadakı beş Fransız kilisəsindən biri və iki ölkə arasındakı əlaqənin mühüm dayanacağıdır. Məhz bu səbəbdən sergiyə qatılan 40 sənətkar əsasən İtalyan və Fransızdır.
Etməkdən ən çox zövq aldığım şeylər olan sərgi gəzmək, kitabxanaya getmək və tarixi binalara girmək bir çatı altında toplanmışdı və buna görə bu sərgini qaçıra bilməzdim.
Sərgi günü, axşamüstü, günəş batarkən İspanya Pilləkənlərindən kilisəyə doğru qalxıram. Kitabxanaya keçmək üçün kilisenin arxasından, St. Peter's Bazilikası mənzərəsi müşayiətilə uzun sayıla bilən bir cığırda getmək lazımdır. Bu yol və mənzərə sanki məni az sonra görəcəyim sərgiyə hazırlayır. Kitabxana binası, antik və kubik quruluşuyla ilk baxışda çoxlu sirr saxlayan sirli bir qutu kimidir. İki pəncərəsindən görünən boyalı taxta tavan içəridə necə bir məkanın gizli olduğuna dair ipucları verir. O an yüzillər əvvəl buraya gələnlərin eyni görüntüyə baxdıqlarını düşünürəm. Bina yüksəkdə qaldığı üçün pilləkənlərdən çıxıb içəriyə girirəm. Çöldəki soyuq boz cəphənin əksinə içəridə sarı və narıncı tonların hökm sürdüyü isti bir işıq var; taxta tavanın rəngləri bütün məkana canlılıq qatır. Taxta tavan bütün əzəmətiylə sanki ziyarətçiləri yuxarıdan izləyən bir irs kimi… Minim monastırından fiqurlar daşıyır və kitabxananın ilk günlərini və sahib olduqlarını xatırladırcasına parıldayır.
Mən isə gözlərimi tavandan endirdikdə bir daha xatırlayıram: burası kitabsız bir kitabxanadır. 1798-ci ildə Fransız ordularının Romanı işğalı ilə kitabxana təxminən 9 min cildlik kolleksiyasını itirir və kimliğinin bir hissəsi də beləcə yox olur.
Bəs kimlik bu şəkildə yox olurmu?
Sərgi bir qədər də bu sualın ətrafında formalaşır. Adı Hypothèse de lecture, yəni "oxuma hipotezi": məkanın itirdiyi izləri yenidən oxumaq və yozumlamaq üçün irəli sürülən bir fərziyyə. Əsərlər də kitabxana ilə ikili bir dialoq qurur; bir tərəfdə binanın günümüzə qədər qoruduğu unsurlar (tarixi, memarlığı, boyalı taxta tavanı), digər tərəfdə artıq saxlamadıqları.
Əsərlərin kitabxana ilə keçmiş və bu gün kontekstində qurduqları bağları düşünərkən ağlıma Roma tarixindəki "spolia" anlayışı gəlir. Qədim Romada tarixi tikililərdən götürülən sənəti və tarixi unsurlar başqa bir tikilinin inşasında istifadə edilərdi. Yəni uçurma və dağılma, yox olmaqdan çox çevrilməni simvolizə edir. Baxdığım hər əsər də eyni şəkildə kitabxana ilə bir məna qazanır; kitabxana da onlarla qoruduqlarını və itirdiklərini yenidən oxuyur.
Düzbucaqlı sərgi sahəsinin tam ortasında iki ayrı parça şəklində görünən, Belçikalı memar Olivier Goethals'in bu sərgi üçün dizayn etdiyi, kitabxananın quruluşundan ilham alan "xəyal memarlığı" yer alır; hər bir əsər isə bu düzənləmənin içinə yerləşdirilmişdir. Quruluş məkana bir nizam verir, amma mən hər sərgidə etdiyim kimi əvvəl diqqətimi çəkən əsərlərə çəkilirəm və sıranı izləmirəm.
Sərginin hansı küncünə getsəniz gedin, sizinlə gələn əsərlərdən biri Ruoxi Jin-dən "Mixed Feelings". Şarjda olan iki telefon, ikisi də zəng vəziyyətindədir və dinamikə alınmışdır. Birinin zəng etdiyi nömrə Casa (ev), digəri isə 112. Ən təhlükəsiz hiss etdiyimiz yer və təcili hallar ziddiyyəti.. Telefonlardan dərindən gələn kısık bir qadın səsi dəfələrlə 'Tanti auguri a te' (sənə xoşbəxt illər) mahnısını oxuyur. Əvvəllər sözlərin saxlandığı bu kitabxanada sözlər durmadan təkrarlanır və bir nöqtədən sonra başımın içində mənasını itirməyə başlayırlar. Bir Türk olaraq bu sözlərin mənasını bilməsəydim, əsər öhəmiyyətini ya da mənasını itirərdi mi?
Dərhal yanında Alexander Rączka'nın "Warm Greetings" adlı yağlı boya əsəri ilə qarşılaşıram. Səhifə kənarlarını kiçik rəsmlərlə dolduran Orta Əsr əlyazmalarını xatırladan bu rəsm sanki bir kitabın içi açıq qalmış kimi. Qıvrılan bədənlər, baş aşağı devrilən fiqurlar və qabırğanı xatırladan tağlar bir mühakimə günü səhnəsini xatırladır.
Yürüməyə davam edirəm. Diqqətimi bir fotoqrafiya çəkir.
Matisse Mesnil'in "Ricordo di uno sconosciuto" (bir yadelinin xatirəsi) adlı əsəri, sənətkarın arxivindən çıxmış köhnə bir fotoqrafiya ilə arxasına yazılmış, ev içini birinci təkil şəxs diliylə anladan səmimi bir mətndan ibarətdir. Fotoqrafiya, yarı şəffaf və dumanı görünən metal bir çərçivəyə yerləşdirilmişdir; insanlar arxasından keçdikcə, ona baxdıqca ya da toxunduqca əsər onlarla birlikdə forma dəyişdirir. Fotoqrafiyaları və daşıdıqları analog yaddaşı düşünərkən "Portals" adlı əsərin önünə gəlirəm. İçinə güzgü yerləşdirilmiş bu əsər taxta tavanı əks etdirərək mənə harada olduğumu və buranın nələri barındırdığını xatırladır.
Bu əsərlər məni zaman və yaddaş üzərinə düşündürür: insan yaddaşı və kolleksiyalar zaman içində necə parçalanır, necə yox olur?
Sərgidə irəliləyərkən sevdiyim sənətkarlardan Giulio Catelli'nin iki üzlü bir yağlı boya tablosuna rast gəlirəm: "Autoritratto alla finestra" və "La grata della finestra". Adətən açıq havada işləyən, gündəlik həyatdan səhnələrə yer verən Catelli'nin yumşaq rəng tonlarına baxmaq mənə həmişə zövq verir.
Valeria Carrieri'nin boyalı kağız xəmirindən etdiyi "Guerriera d'Amore" isə bu dünyaya aid olmadığını hissetdirir. Qurumlar yer-yer mifoloji məxluqları və dəyişmiş bitkiləri xatırladır, amma bir o qədər də gündəlikdən qidalanır; mənə adi əşyaların şəxsiləşdirilmiş hallarının maraqlı bir yozumu kimi gəlir.
Sərgini bitirməyə yaxınlaşarkən diqqətimi Pierre Gaignard'ın LED neon yerləşdirmələri çəkir. Sərgi sahəsinin müxtəlif nöqtələrində duran incə, uzun, şaquli işıq sütunlarının arxadan işıqlandırılan üzeyinde, məsaməli daşı xatırladan maska üzlər təkrarlanır; aşağıda seqmentli, yarı insan yarı qurd bir fiqur, ən aşağıda isə mağara divarını çağrışdıran dəlikli bir kütlə görünür. İmgələr tarixəqədərki bir tapıntını xatırladır, oysa köklərində süni zəka var: Gaignard, tarixi botanik formaları süni zəka ilə yenidən qurur və ortaya çıxan hibrid imgələri 3D çapla neon qapaqlarına, litofan texnikasına uyarlayaraq işləyir. Görüntülər yalnız arxadan işıq alındıqda görünür.
Hər əsərin özünəməxsus bir mahiyyəti, dünyası var. Aralarında gəzdikçə, bir zamanlar burada duran hər kitabın da öz dünyası olduğunu düşünürəm. Necə kitablar idi deyə maraqlanıram; o kitablarla bugünkü əsərlərin bir nöqtədə kəsişib kəsişmədiyini də. Bəlkə cavab bu məkanın özündədir: 17-ci yüzilliyin sonundan qalan bu tikili ilə ondan yüzillər sonra edilmiş əsərlər, maraqlı bir ziddiyyət və harmoniya içindədir. Bir-birindən həm ayrışırlar, həm bir-birinə qarışırlar. Bu tikili də əsərlər də içlərində olduqları şəhərin tarixinə, qalıqlarına istinad edir. Mənə nəyin unudulduğunu, nəyin arxivdə qaldığını, nəyin əbədilikdə silindiğini, sözün və görüntünün bir-birini necə tamamladığını ya da yox etdiyini düşündürür. Məncə kitabxanalar sərgi etmək üçün çox sehrli məkanlardır.
Çölə çıxdığımda Romaya qaranlıq çökmüşdür. Ağlımda əsərlər, gəldiyim cığırdan enirəm. Uzaqda, işıl-işıl parıldayan St. Peter's Bazilikası, böyüklüyü sayəsində şəhərin hər yerindən seçilir. Kitabxana isə arxamda qalır: bəlkə kitabsız, amma səssiz deyil; yüzillər sonra yenidən həyat tapmışdır.

