Yeni bir kitab çıxdı. Alim Daisy Fancourt, Sənətlə Şəfa adlı əsərində sənətin tənziyyonu aşağı saldığını, neyroplastisiteyi artırdığını və ömür gözləntisini uzatdığını deyir. İntiharları önləyir, yayılma xəstəliklərini dayandırır. Gündə beş porsiya meyvə və tərəvəz istehlak etmək kimi  amma bəlkə də daha incə bir şey: sərgi açılışı, rəqs emalatxanası, musiqi terapiyası. Sənətlə daha tez-tez "qarşılıqlı əlaqəyə girənlərin" daha sağlam davrandığı da araşdırmalardan çıxmış.

Bu nöqtədə bir addım geri atmaq lazımdır.

Qədim Yunanıstanda sənət bir terapiya vasitəsi deyildi. Aristotelin katharsis anlayışı, faciənin tamaşaçıda qorxu və mərhəmət hissləri oyatmaqla bir növ təmizləmə təmin etdiyini irəli sürürdü  amma bu, tamaşaçının tənzim dəyərlərini yaxşılaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş bir proses deyildi. Sofokl in Antigonesi insanı rahətləndirmirdi; parçalayırdı. Və bunda bir məqsəd var idi: insanı öz varlığının içindəki kövrək ziddiyyətlərə baxmağa məcbur etmək.

Sənət mənşəyindən bu günə qədər bir ünsiyyət forması olaraq mövcud oldu. Bəzən bir natiq, bəzən bir roman danışıcısı, bəzən bir şərh edəci, etikçi, göstərgəbilimçi. Mike Kelley psixoloji nəzəriyyələri yalnız "poetik məqsədlər" üçün istifadə etdiyini deyir. Freudu elmi avtoritet kimi deyil, yazıçı kimi sevir çünki sənət nəzəriyyələri sübut etmək üçün deyil, onları bir işıq altında tutub titrətmək üçün var olur. Sublimasiya məsələsini öyrənərkən əslində metaforu danışır: bir şeyin başqa bir şeyin yerinə keçə biləcəyi fikri. Bu, sənətin özü ilə eynidirsə.

Bəs bugün nə baş verir?

Aktual sənət mühitinə baxıldıqda, istehsalın iki ayrı böhran içində boğulduğu görünür. Bir tərəfdə Fancourtun kitabının simvolizə etdiyi şey var: sənəti fərdi rifah takviyəsinə, dopamin sərbəst buraxılmasına, "sağlam davranış dəyişikliyi"nə endirən bir yanaşma. Bu baxışda sənət öz varlıq səbəbini itirir  artıq bir şeyə yarayır, bir şeyi dəstəkləyir, bir şeyi müalicə edir. Mövcud olmaq üçün bir səbəbi olması lazımdır.

JAMES NASMYTH (ŞOTLAND 1808-1890)

Digər tərəfdə sosial mediyanın yaratdığı aşağı hündürlükdə sel var. Instagram və TikTok, sonsuz bir vizual istehlak dövriyyəsi içində sənəti məzmuna çevirir. Sürətli istehsal, ani görünənlik, bəyəni metrikləri. Umberto Ekonun əsərin sənətçisindən müstəqilləşməsinə dair müəyyənatı burada əksinə işləyir: əsər artıq tamaşaçıdan da müstəqilləşir  həqiqi qarşılaşma yaşanmadan axıb keçir.

Martin Herbertin dediyi kimi: hər nəslin sənətinin doxsan faizi yəqin ki ortadır. Bu həmişə belə olub. Problem ortanın varlığı deyil; konseptual sualları gündəmdən düşürən ölçüsüz istehsal təcrübəsinin sual verən işlərin qarşısını alması. "Hər nəsil öz dünyasını yaradır" deyəndə eyni zamanda öz kor nöqtələrini də yaradır. Bugünkü kor nöqtə bunudur: sənət məna istehsalından çıxıb məzmun istehsalına keçmişdir, buna əlavə olaraq bir də sağlıq vasitəsi kimi təqdim olunduqda ortaya son dərəcə masum görünən amma son dərəcə təhlükəli bir boşalma çıxır.

Sənət niyə var? Bunu soruşmaq varlığın özünü soruşmaqla bərabərdir. İnsanın öz daxili aləmindəki məna axtarışı narahatlıq, ölümlülük, başqasının həqiqəti  bunlar sənətin xam maddəsidir. Vacib olan terminologiya deyil, terminologiyanın yaratdığı münaqişə. Sənət münaqişənin ta özüdür. Şok edən, narahat edən, kateqoriyaları alt-üst edəndir.

Fancourtun yaxşı niyyəti inkar olunmaz. İzolə olmuş, həddindən artıq işləmiş, şaqlıqsız bir həyatın hər cür baxımdan zərərli olduğunu demək doğrudur. Sənətlə qurulan əlaqənin insana bir fəallıq hissi verdiyı də doğrudur. Amma bunu bir sağlamlıq/xəstəlik paradiqmasına həbs etmək, əxlaqi və siyasi zərurət olan şeyi yəni insanın məna dünyasına dəxl etmək haqqını biokimyaya endirgənmiş olmaqmıdır.

Sənət sənə dopamin borclu deyil. Məna borcludur.

Və məna həmişə bir az narahat edici gəlir.