Material, mülkiyyət və görmə haqqında sənət qeydi

Bir rəsmə baxarkən nəyə baxdığımızı bildiyimizi zənn edirik: bir üz, bir mənzərə, bir meyvə boşqabı. Halbuki baxdığımız şey eyni zamanda nə ilə yapıldığıdır. Material görüntünün altında səssizcə durur və çox vaxt görüntüdən çox şey deyir: kimin, hansı imkanla istehsal etdiyini. Bunu çox fərq etmirik, çünki materialı təbii hesab edirik. Halbuki material bir seçimdir; çox vaxt da bir zərurətdir.

Bu səhifənin üz qabığındakı Gainsborough-a, Mr and Mrs Andrews-a bir daha baxaq. İllərdir bu tabloyu bir təbiət təsviri kimi oxuduq: ağacın altında oturan bir cütlük, arxalarında işıqlı bir İngilis kəndliyi. John Berger, Görüş Üsullarında bu rahat oxunuşu pozur — tablo təbiəti deyil, mülkiyyəti rəsm edir. Andrews cütlüyü mənzərənin içində deyil, sahib olduqları torpağın önündə durur; duruşları, baxışları, oturacağın altındakı o tüfəng, hamısı bir aidiyyət bəyanıdır. Və bunu deyən yalnız poz deyildir; materialın özüdür.

Çünki əsrlər boyu yağlı boya, toxunula bilənin rəsmi idi. Kürküün parlaqlığını, gümüşün soyuqluğunu, ətin ağırlığını göstərə bilirdi; obyekti az qala əldə tutular qılırdı. Berger-in deyişi ilə, yağlı boya sahib oluna bilən şeylərin dili idi: bir şeyi onunla rəsm etmək, onu bir növ mülk əldə etmək idi. Buna görə böyük kətan, qalın boya, bahalı pigment heç vaxt yalnız material olmadı; kimin image istehsal edə biləcəyini əvvəlcədən çizən bir sərhəd idi.

İndi sərhədin o biri tərəfinə keçək. Keçən günlərdə bir açıq çağırışda bir rəssam, az qala keyfli bir tonla, böyük kətanlara boyanın çatmadığını danışdı. Kətanı kiçiltmişdi; artıq xırda, qara-ağ işlər edirdi, rəsmin tamamlanmadığı yeri naxışla bitirirdi. Digəri evdə inkişaf etdirdikləri bir emulsiyadan söz etdi, transfer çapı ən ucuz kağıza basır və nəticə həqiqətən yaxşıdır.

Bunu şikayət kimi danışmırdılar; haqlı da idilər. Çünki burada olan şey büdcə məsələsindən kənardır. Walter Benjamin-in bir əsr əvvəl gördüyü şey məhz bu idi: texniki yolla çoxaldıla bilən image, "aura"sını tək olduğunu, burada və indi olduğunu, sahib oluna bilərliyini itirir. Yağlı boya tablonun dəyəri tək və toxunalar olmasında idi; ucuz kağıza basılan çapın dəyəri isə çoxaldıla, paylanıla, ələ keçirilə bilməz olmasındadır. Naxış yavaşdır, səbrin işidir; mülkiyyəti deyil, əməyi göstərir. Yəni material kiçildikcə, image-in mülkiyyətlə qurduğu əlaqə də çözülür. Sənətçi pulu çatmadığı üçün bahalı olanı buraxır ola bilər; amma buraxdığı şey, eyni zamanda image-i mülk edən şey idi.

Üstəlik bu yeni hekayə deyil. 1967-də Germano Celant torpaqla, bezlə, qəzetlə, gündəlik və "kasıb" materialla işləyən bir nəsli Arte Povera deyə adlandırarkən, yoxsulluğu nöqsan kimi deyil, təvr kimi oxumuşdu: cilalanmış, bahalı, satıla bilən sənət obyektinin səssiz rəddi. Açıq çağırışdakı rəssam bunu nəzəriyyə kimi deyil, zərurət kimi yaşayır  amma vardığı yer eynidir: ucuz material məhrumiyyət deyil, dil olur.

Akademiyədə ikən hamımızın cibi bəlli idi. Ən ucuz materialdan ən yaxşı nəticəni çıxarmaq bir növ səssiz oyun idi. Məşhur müəllimimiz, halımıza əhəmiyyət vermədən "yaxşı material, yaxşı nəticə" deyirdi. Yanlış deyildi. Amma bir yeri natamam idi: materialın ucuz, vaxtın bol olduğu dünyanı fərz edirdi. O dünyada doğru idi. O dünya çəkiləndə, eyni cümlə ölçüt olmaqdan çıxıb giriş biletinə çevrildi.

Məsələ məhz buradadır: sənətə gedən yol bahalı materiallarla döşənib, yaxşı niyyətlə deyil, fatura ilə. Vaxtilə bir emalatxananın kirası iki saatlıq dərsin qarşılığı idi; image istehsalının şərti, adi birinin çata biləcəyi şey idi. Bu gün geniş salonu, rahatca dolaşılan istehsal sahəsini minicik masaya sığdırmaq məcburiyyətindəyik. Böyük kətan kiçildi, kağız ucuzlaşdı, salon masaya endi. Bu mənzərə deyil, ölçekdir. Emalatxananın daralması, image-ə çıxışın daralmasıdır. Image istehsalının şərtlərini əlində tutan, nəyin görüləcəyinə də qərar verir. Berger-in tablosundakı mülk sahibinin yerini bu gün istehsal şərtlərinin sahibi aldı.

Yenə də image gəlir. Ucuz kağızın üstündə, kiçildilmiş kətanda, naxış iynəsinin ucunda. Kiçilən kətan, özünə sığdırılan inadı kiçiltmədi. İynə, boyanın çatmadığı yeri tamamladı. Ev istehsalı emulsiya, böyük qalereyanın edə bilmədiyini etdi: image-i mülkün dilindən çıxarıb hamının dilinə tərcümə etdi. Məhz Benjamin-in çoxaldıla bilən image-i kimi  tək olmaq itərkən çıxış genişləndi.

Material heç vaxt əsl məsələ deyildi. Bir işə baxarkən yalnız rəsmi görməyi öyrəndik; halbuki o rəsmi bu böyüklüyə, bu materiala, bu səssiz qara-ağa məcbur edən şərtləri də görmək lazımdır. Görmək, çox vaxt qiymət görməkdir. Image mülk deyildir nə qədər bahalı materialla yapılsa da. Və bəzilərimiz bunu ən ucuz kağızın üstündə, öz yolunu açaraq xatırlatdı.

S. Çağatay Özkefeli
Collecist

Əsər: Gainsborough — Mr and Mrs Andrews (~1750)