Mücərrəd Sənət: Görünməyənin Xəritəsi və Zehnin Quruluş Memarlığı - Prof.Gülten İmamoğlu

Abstrakt Sənət: Görünməyənin Xəritəsi və Ağlın Qurğusal Memarisi

Abstrakt sənət, görünən dünyanın təmsilindən şüurlu qopma deyil; əksinə, onun arxasındakı struktur, emosional və varlıq qatlarını üzə çıxarma cəhdidir. Fiqurativ olanın həddini aşaraq, rəssamın zehni və sezgisel sahəsində formalaşan bu yanaşma, yalnız estetik seçim deyil, eyni zamanda ontoloji sorğudur. Bu kontekstdə abstrakt sənət, "nəyi görürük?" sualından çox "necə qavrayırıq?" və "nə hiss edirik?" suallarını mərkəzə alır.

            20.       əsrin əvvəlində ortaya çıxan abstrakt sənət, müasirliyin sürətlənən həqiqəti qarşısında bir növ müqavimət və yenidən qurma praktikası kimi oxuna bilər. Təmsilin dağılması ilə birlikdə sənət, xarici dünyanın təqlidi olmaqdan çıxaraq, öz dilini və öz həqiqətini istehsal etməyə başlayır. Bu nöqtədə rəssam, yalnız müşahidəçi deyil; eyni zamanda qurucu, sistem dizayneri və düşüncə memarıdır.

Bu qırılmanı, İmmanuel Kantın "obyektin özü" ilə "qavranılan" arasındakı ayrıma qədər geri aparmaq mümkündür. Kantın işarə etdiyi kimi, dünya bizə olduğu kimi deyil, ağlımızın onu işləmə üsulu vasitəsilə görünür. Abstrakt rəssam tam da bu astanada işləyir: görünən ilə qavranılan arasındakı boşluqda. Bu boşluq, təmsilin dağıldığı və yeni dilin qurulduğu yerdir.

Ancaq burada kritik sual ortaya çıxır: Abstrakt rəssam xarici dünyanı necə qavrayır? Bu qavrayış, yalnız vizual məlumatların işlənməsi ilə məhdudlaşmır. Neyroelmi açıdan baxıldıqda, abstrakt rəssamın ağlında beynin sağ və sol yarımkürələri arasında kəskin ayrım deyil, əksinə davamlı keçişlilik və təsir söz mənası. Analitik, ayırıcı və dil funksiyaları ilə əlaqələndirilən sol yarımkürə ilə bütün, sezgisel və əlaqəli qavrayışı idarə edən sağ yarımkürə, istehsal prosesində eyni zamanlı və dönüşümlü şəkildə işləyir. Bu vəziyyət, rəssamın həm struktur qurmasını həm də o strukturun içindəki axını hiss etməsini mümkün edir.

Abstrakt rəssam xarici dünyaya baxdıqda, çox insanın etdiyi kimi obyektləri sabit və müəyyən kateqoriyalar içində qavramır. Ağac, bina ya da insan fiquru; onun üçün əvvəlcə "nə olduğu" ilə deyil, "necə göründüğü" və "necə hiss etdirdiği" ilə məna qazanır. Səthdəki işıq qırılmaları, rəng keçişləri, ritmik təkrarlar və boşluqlar, obyektin özündən daha müəyyənedici hal alır. Buna görə də abstrakt rəssamın qavrayışı, təriflətirici deyil; dönüştürücü qavrayışdır. Xarici dünya, olduğu şəkli ilə deyil; potensial formalarına parçalanaraq ağılda yenidən qurulur.

Bu yanaşma, Henri Berqsonun sezgi konsepti ilə də üst-üstə düşür. Berqsona görə həqiqət, durğun obyektlərdən çox, davamlılıq və axın içində qavranır. Abstrakt rəssamın xarici dünyanı qavrayışı da bu axına yönəldir. Görülən şey, donmuş görüntü deyil; davamlılıq içində dəyişən əlaqələr şəbəkəsidir.

Abstrakt rəssamın istehsal prosesi çox vaxt düz xəttli deyil. Əksinə, geri dönüşlü, qatlı və təcrübi strukturdadır. İlk jest ya da ilk ləkə, çox vaxt son nəticənin yalnız başlanğıc nöqtəsidir. Bu nöqtədən sonra rəssam, əsərlə bir növ dialoq qurur. Hər müdaxilə, əvvəlki qatı həm örtür həm də dönüşdürür. Bu proses, Martin Heydegerin sənət əsərini "açığa çıxma" sahəsi kimi təriflənməsi ilə də üst-üstə düşür. Əsər, burada yalnız edilən şey deyil; eyni zamanda özünü açan, varlıq qazanan prosesdir.

Bu istehsal praktikasında ortaya çıxan səth, yalnız estetik sahə deyil; eyni zamanda düşüncə xəritəsidir. Rənglər, xətlər və ləkələr; bir araya gələrək yalnız vizual bütöv yaratmır, eyni zamanda enerji axını, ritm və istiqamət hissi yaradır. Bu nöqtədə Vasili Kandinskinin "daxili zəruriyyət" konsepti müəyyənedici hal alır. Kandinskiyə görə sənət əsəri, xarici dünyanın deyil, rəssamın daxili titrəyişlərinin nəticəsidir.

Bu tərəfi ilə abstrakt sənət, fərdi təcrübə ilə daha geniş varlıq hissi arasında bağ qurur. İzləyici, əsərə baxdıqda yalnız kompozisiya görmür; eyni zamanda öz qavrayış üsulu ilə üzləşir. Bu qarşılaşma, Moris Merlo-Pontinin bədənləşmiş qavrayış nəzəriyyəsi ilə də əlaqələndirilə bilər. Ona görə görmək, passiv əməl deyil; bədənin dünya ilə qurduğu aktiv əlaqədir. Abstrakt sənət, bu əlaqəni görünən edir.

Psixoloji açıdan baxıldıqda, abstrakt sənət şüuraltı proseslərin görünən hal almasında mühüm rol oynayır. Bu nöqtədə Karl Gustav Yunqun kollektiv şüuraltı konsepti devreye girer. Abstrakt formalar, çox vaxt fərdi təcrübənin hüdudlarını aşaraq arxetipik görüntülər istehsal edir.

İqtisadi və sosiologiya kontekstində isə abstrakt sənət, sənət bazarının ən mübahisəli amma eyni zamanda ən təsirli sahələrindən biridir. Dəyərin obyektiv meyarlarla deyil, daha çox kontekstual, tarixi və konseptual referanslarla müəyyən edildiyi bu sahə, Teodor V. Adornonun mədəniyyət sənayesi tənqidləri ilə birlikdə düşünüldükdə, sənətin həm müqavimət göstərən həm də sistemə daxil olan təbiətini görünən edir.

Nəticə etibarilə abstrakt sənət, yalnız sənət növü deyil; düşünmə üsulu, qavrayış rejimi və varlıq praktikasıdır. Görünməyəni görünən edərkən, eyni zamanda görünənin də nə qədər məhdud olduğunu xatırladır. Abstrakt rəssam, xarici dünyanı olduğu kimi ötürən deyil; onu həll edən, dönüşdürən və yenidən quran zehni struktur qurur. Buna görə də abstrakt sənət, qəti cavablar təqdim etmir; amma düzgün suallar verməyi öyrədir. Və bəlkə də ən vacibi, izləyicini yalnız baxmağa deyil, həqiqətən görməyə dəvət edir.

Prof.Gülten İmamoğlu