2026-03-26 – 2026-04-09
Abstrakt Sənət: Görünməyənin Xəritəsi və Zehinin Qurğusal Arxitekturası
Abstrakt sənət, görünən dünyanın təmsilindən şüurlu bir qopuş deyil; əksinə, onun arxasındakı struktur, emosional və varlıqsal qatları üzə çıxarma cəhdidir. Fiqurativliyin sərhədlərini aşaraq, sənətçinin zehni və sezgisel alanında formalaşan bu yanaşma, yalnız estetik bir tercih deyil, eyni zamanda ontoloji bir sorğulamadır. Bu kontekstdə abstrakt sənət, "nəyi görürük?" sualından çox "necə qavrayırıq?" və "nə hiss edirik?" suallarını mərkəzə alır.
20. yüzilin əvvəlində ortaya çıxan abstrakt sənət, modernitenin sürətlənən gerçəkliyi qarşısında bir növ müqavimət və yenidən qurma praktikası kimi oxuna bilər. Təmsil çözüldükcə sənət, xarici dünyanın təqlidindən çıxaraq öz dilini və öz gerçəkliyini üretməyə başlayır. Bu nöqtədə sənətçi, yalnız bir müşahidəçi deyil; eyni zamanda bir qurucu, bir sistem dizaynçısı və bir düşüncə memarıdır.
Bu qırılmanı, Immanuel Kant'ın "əşyanın özü" ilə "qavranılan" arasındakı ayrıma qədər geri aparmaq mümkündür. Kant'ın işarə etdiyi kimi, dünya bizə olduğu kimi deyil, zehnimizin onu emal etmə biçimi vasitəsilə görünür. Abstrakt sənətçi məhz bu həddə çalışır: görünən ilə qavranılan arasındakı boşluqda. Bu boşluq, təmsil çözüldüyü və yeni bir dilin qurulduğu yerdir.
Lakin burada kritik bir sual ortaya çıxır: Abstrakt sənətçi xarici dünyanı necə qavrayır? Bu qavrayış, yalnız vizual verilərinin emalı ilə məhdud deyil. Neyrobioloji baxımdan baxıldığında, abstrakt sənətçinin zehnində beynin sağ və sol yarımkürələri arasında kəskin bir ayrım yox, əksinə davamlı bir keçicilik və qarşılıqlı əlaqə söz mövzusudur. Analitik, ayrışdırıcı və dilsel funksiyalarla əlaqələndirilən sol yarımkürə ilə bütünsel, sezgisel və əlaqəsel qavrayışı idarə edən sağ yarımkürə, istehsal prosesində eşzamanlı və növbəli şəkildə çalışır. Bu vəziyyət, sənətçinin həm strukturu qurmasını, həm də o strukturun içindəki axışı sezmesini mümkün edir.
Abstrakt sənətçi xarici dünyaya baxanda, əksər insanların etdiyi kimi əşyaları sabit və müəyyən kateqoriyalar içində qavramaz. Bir ağac, bir bina ya da bir insan fiquru; onun üçün ilk növbədə "nə olduğu" ilə deyil, "necə göründüyü" və "necə hiss etdirdiyi" ilə məna kəsb edir. Səthdəki işıq sınmaları, rəng keçidləri, ritmik təkrarlar və boşluqlar, əşyanın özündən daha müəyyənedici hala gəlir. Bu səbəblə abstrakt sənətçinin qavrayışı, təsviredici deyil; dönüşdürücü bir qavrayışdır. Xarici dünya, olduğu halda deyil; potensial formalarına ayrışaraq zehində yenidən qurulur.
Bu yanaşma, Henri Bergson'un sezgi anlayışı ilə də üst-üstə düşür. Bergson'a görə gerçəklik, durağan əşyalardan çox, davamlılıq və axış içində dərk edilir. Abstrakt sənətçinin xarici dünyanı qavrayışı da bu axışa yönəlikdir. Görülən şey, donmuş bir görüntü deyil; davamlılıq içində dəyişən bir əlaqələr şəbəkəsidir.
Abstrakt sənətçinin istehsal prosesi çox zaman xətti deyildir. Əksinə, geri dönüşlü, qatlı və eksperimental bir quruluşdadır. İlk jest ya da ilk ləkə, çox zaman son nəticənin yalnız bir başlanğıc nöqtəsidir. Bu nöqtədən sonra sənətçi, əsərlə bir növ dialoq qurur. Hər müdaxilə, əvvəlki qatı həm örtür, həm də dönüşdürür. Bu proses, Martin Heidegger'in sənət əsərini bir "üzə çıxma" alanı kimi tərifləndirilməsi ilə də üst-üstə düşür. Əsər, burada yalnız edilən bir şey deyil; eyni zamanda özünü açan, varlıq qazanan bir prosesdir.
Bu istehsal praktikasında ortaya çıxan səthi, yalnız estetik bir alan deyil; eyni zamanda bir düşüncə xəritəsidir. Rənglər, xətlər və ləkələr; bir araya gələrək yalnız vizual bir bütün oluşturmaz, eyni zamanda bir enerji axışı, bir ritm və bir istiqamət hissi yaradır. Bu nöqtədə Wassily Kandinsky'nin "daxili zərurət" anlayışı müəyyənedici hala gəlir. Kandinsky'ye görə sənət əsəri, xarici dünyanın deyil, sənətçinin daxili titrəşimlərinin bir nəticəsidir.
Bu baxımdan abstrakt sənət, fərdi təcrübə ilə daha geniş bir varlıq hissi arasında bir bağ qurur. İzleyici, əsərə baxanda yalnız bir kompozisiya görmür; eyni zamanda öz qavrayış biçimiylə üzləşir. Bu qarşılaşma, Maurice Merleau-Ponty'nin bədənlənmiş qavrayış nəzəriyyəsi ilə də əlaqələndirilə bilər. Ona görə görmək, passiv bir fəaliyyət deyil; bədənin dünya ilə qurduğu aktiv bir əlaqədir. Abstrakt sənət, bu əlaqəni görünür edir.
Psixoloji baxımdan baxıldığında, abstrakt sənət bilinçaltı proseslərin görünür hala gəlməsində mühüm bir rol oynayır. Bu nöqtədə Carl Gustav Jung'un kollektiv bilinçaltı anlayışı devreye girer. Abstrakt formlar, çox zaman fərdi təcrübənin ötəsinə keçərək arxetipik görüntülər yaradır.
İqtisadi və sosiолoji kontekstdə isə abstrakt sənət, sənət bazarının ən mübahisəli, lakin eyni zamanda ən təsirli alanlarından biridir. Dəyərin obyektiv meyarlarla deyil, daha çox kontekstual, tarixi və konseptual istinadlarla müəyyən edildiyi bu alan, Theodor W. Adorno'nun mədəniyyət sənayesi tənqidləri ilə birlikdə düşünüldükdə, sənətin həm müqavimət edən, həm də sistemə daxil olan təbiətini görünür edir.
Nəticə etibarilə abstrakt sənət, yalnız bir sənət növü deyil; bir düşünmə biçimi, bir qavrayış rejimi və bir varlıq praktikasıdır. Görünməyəni görünür edərkən, eyni zamanda görünənin də nə qədər məhdud olduğunu xatırladır. Abstrakt sənətçi, xarici dünyanı olduğu kimi ötürən deyil; onu çözən, dönüşdürən və yenidən quran bir zehni quruluş yaradır. Bu səbəblə abstrakt sənət, qəti cavablar təqdim etmir; amma doğru suallar soruşmağı öyrədir. Və bəlkə də ən əhəmiyyətlisi, izleyicini yalnız baxmağa deyil, həqiqətən görməyə dəvət edir.
Prof.Gülten İmamoğlu