Sənət Qeydləri - F. Neriman Şairoğlu ilə Söhbət

COLLECIST · SƏNƏT QEYDLƏRI

F. Neriman Şairoğlu ilə Söhbət

Cırılmış Səthlərin Arxasındakı Cəsarət

Söhbəti Aparan: Emin Kadıoğlu 

Neriman Şairoğlu, otuz ildən artıq sənət səyahətində abstrakt rəsmin sərhədlərini sınamaqdan heç vaxt geri durmamış bir isimdir. Tuvalı təkcə bir səth kimi deyil, duyğunun və yaddaşın qazılıb üzə çıxarıldığı arxeoloji sahə kimi görən Şahiroğlu, qırmızı və qara rənglərin gərginliyindən doğan özgün bir dil qurmuşdur. 1996-da Caddebostan-da Pura Art Qaleresini açmış, 1997-ci ildən bu yana fasiləsiz emalatxana işləri aparır, beynəlxalq sərgi və simpoziumlarda Türk sənətini təmsil etmişdir. Bu söhbətdə, tuvalə ilk toxunuşdan həyatın tsiklliliyinə, qalereyçilik təcrübəsindən rəqəmsal dövrə baxışına qədər bir çox mövzuyu danışdıq.

Qırmızının Qrammatikası, Qaranın Səssizliyi

İşlərinizdə qırmızı və qara demək olar ki, bir imza halına gəlmişdir. Bu iki rəngi bir yerdə istifadə etmək sizin üçün nə məna daşıyır?

Bu iki rəngin gərginliyindən çox xoşlanıram. Qoç bürcüyəm; od, hərəkət və liderlik təbiimdə var. Qırmızı mənim üçün od və müharibə deməkdir, qan deməkdir. Qara isə ölüm. Yəni əslində həyat və ölüm bir yerdə... Birinin digərinin əvvəlki pilləsi olduğuna inanıram. Tsikllik bir əlaqə budur: hər şey yuxarıya gedir, bir şey olur, yenilənir, təmizlənir və yenidən aşağı enir.

Qırmızı ilə xüsusi bir anınız varmı? Sizi bu rəngə cəlb edən nədir?

Xüsusi anım yoxdur amma qırmızı birbaşa xarakterimə uyğundur. Həyəcanlı bir insanam, fərq etmisinizdir. Burada danışarkən belə həyəcanlıyam. Qırmızı bu həyəcanı daşıyır. Çoxlu qırmızı boya alıram həmişə, məni cəlb edir bu rəng. Qırmızını ən yaxşı göstərən rəng isə qaradır. Ağ qırmızı ilə yarışar, amma qara onu qucaqlayar.

Bəs üzərinə atdığınız ağlar?

Qırmızının və qaranın üzərinə atdığım ağların adı ritmldir. Şəkildə ritm olmadan heç nə yaşamaz.

Tuvalı Cırmaq: Yaddaşın Arxeologiyası

Rəsm sənəti bir səth sənətidir. Siz isə o səthi yarıb keçmək istəyirsiniz. Niyə?

Mən dərinlik axtarıram. Divarı dəlib keçməsini istəyirəm şəklin. Üçüncü ölçünü axtarıram. Onun üçün lazım gələrsə cırıram, lazım gələrsə önə çıxardıram, lazım gələrsə bağlayıram. Səthə müdaxilə etdiyim o anda, axtarmaqda olduğum üçüncü ölçünü tutmaq üçün bütün imkanları istifadə edirəm.

O müdaxilə anında zehninizdə nə olur?

Mən bunu edərkən öz Neriman şəxsiyyətimdən çıxıram. Sadəcə əl və göz qalır. Əl və göz haraya aparsa şəkli ora aparır. Sonra lazımi düzəlişləri edirəm, ritmin necə olması lazım olduğunu ona görə tənzimləyirəm. Yəni birbaşa hisslərimin əmrində olur hər şey.

Bu cırma, uşaqlıqdan gələn bir şey ola bilərmi?

Ataerkli ailədən gəlirəm. Avtoritar atanın qızıyam. Dalaşmasını bacaran insan deyiləm heç. İçimdə cırıb pozub parçalayacağım şeyləri burada, tuvalda parçalayıram desəm olar. Bunlar uşaqlıqdan qalan izlərdir; nə qədər qazırsansa qazı, ləkə kimi orada durur.

Tsiklilik və Simvolizm: Göy üzünə Yüksələn Formalar

Tsiklliliyə inanırsınız. Bunu şəkillərinizə necə daşıyırsınız?

Dünyada heç nə itmir. Göy üzünə gedir, deformasiyaya uğrayır, dəyişikliyə məruz qalır və yenidən bizə gəlir. Yer və göy arasında nələrsə dolanıb durur, ruhun təmizlənməsi kimi. Şəkillərmdə bu döngünü tutmağa çalışıram. İçində Freudlar var, şeytanlar var, müharibələr var... Hər şey var.

Adsızlıq: Tamaşaçıya Buraxılan Boşluq

Əsərlərinizdə böyük çoxluğu 'Adsız' başlığını daşıyır. Niyə?

Şüurlu bir boşluqdur bu. Əsərə ad verməmək, tamaşaçını istiqamətləndirməmək deməkdir. Abstrakt işlədiyim üçün əsər, ruh halının ora çarpıb sizə gəlməsidir. Ruh halımız həmişə dəyişir. Bəzən isti rəng çox xoşumuza gəlir, bəzən soyuq rəngdə itib gedirik. Dəyişdiyinə görə, əsəri də bir adda sıxışdırmaq istəmədim.

1997-ci ildən bu yana fasiləsiz emalatxana aparırsınız. Tələbələrinizə ötürdüyünüz ən əsas şey nədir?

Özgün olacaqsınız, səmimi olacaqsınız və işinizə qarşı dürüst olacaqsınız. Öz evinizə asacağınız iş çıxaracaqsınız. Buradan əyri iş çıxmasına icazə vermirəm. Bu prosesi bir qədər də 30 illik çabanın macərası kimi görmək lazımdır. İllər ərzində toplanan təcrübə, emalatxanadan keçən tələbələrin enerjisi və yaratma istəyi, bu prosesi sadəcə təlim sahəsi olmaqdan çıxarıb canlı paylaşım və inkişaf mühitinə çevirmişdir. Hər yeni iş, hər yeni tələbə və hər yeni fikir, bu səyahətin davam etdiyini xatırladan kiçik amma dəyərli addımlar olmuşdur.
Bu gün geriyə dönüb baxanda, bu proses təkcə əsər istehsalının deyil; birlikdə düşünmənin, öyrənmənin və sənətin səmimiyyəti ilə böyüyən səyahətin hekayəsi kimi də görülə bilər.

Müəllimlik sənətinizi necə qidalandırdı?

Empatiyası çox yüksək olan insanam. Ağıllara girib orada sənəti yaratmağı sevirəm. Üç dərsdən sonra tələbənin hansı yolda gedəcəyini anlayıram. Hər kəsin danışacaq nağılı var, zövqü var. Mən o insanı tanıyıb ona görə yol çəkirəm. Hər dəfə isabətli olur; tələbə 'Axtardığım bu idi' deyib qaçaraq aparır götürür.

Bu qədər uzunmüddətli bağı necə davam etdirirsiniz?

Şəkil və sənət sonsuzdur. Sonsuzluğun içində gəzmək lazımdır. Hər gün yeni gün, hər gün yeni işıq. Hər gün tərəfimizdən ağrıyır, hər gün bir az daha gözəl görürük. Bunların hamısı şəkilə material ola bilər. Yaşadıqlarımı, gördüklərimi ətrafıma səpirəm; bu səpdiklərim də yanımdan ayrılmır.

Texnika: İş Nə Vaxt Bitir?

Boya toxuması işlərinizdə çox güclüdür. Tuval üzərində necə işləyirsiniz?

Bura otuz illik emalatxanadır; şəkillə bağlı hər şey var burada. Silmə texnikasından toxu növlərinə, glazür texnikasından binyapıya qədər hər şey. Sulu boya, yağlı boya, akrilik... Amma burada bir iş bir nəfərdən çıxar, tək iş. Hər kəsin işi özünə xasdır.

Bir işin bitdiyini necə anlayırsınız?

Üç şeyə baxıram. Birincisi, açıq-qapalı-orta balansının doğru olub-olmadığı. İkincisi, önə çıxması lazım olan unsurların kifayət qədər önə çıxıb-çıxmadığı. Üçüncüsü, üzərinə əlavə ediləcək bir şeyin qalıb-qalmadığı. Əgər sıfırdırsa, bitmişdir. Üçünün də bir yerdə olması lazımdır.

Abstrakt və Konkret Arasında: Özgünlüyün Peşində

Abstrakt dil istifadə edirsiniz amma əsərlərinzdə təbiətdən, parçadan, üzvi formalardan izlər var. Bunu necə balanslaşdırırsınız?

Abstrakt şəkildə mənim üçün dərinlik, rəngin təsiri və ürəyə vurma çox vacibdir. Rənglərin bir-birinə keçidlərində təbii formaların öz içlərindəki hərəkətlər mənə kömək edir. Parçanın öz içindəki hərəkəti, dalğa dalğa gedişi... Düz boyasam belə olmur, istəmirəm onu. Belə olduğu vaxt hisslərim gəlir: bir aşağıda, bir yuxarıda. Şəkil sənəti iki ölçülü sənətdir amma mən orada üçüncü ölçünü axtarıram. Nə qədər arxaya gedərsə, nə qədər plan olarsa, o qədər dəyərlidir mənim üçün.

Dərinliyi yaşadığım uzun düşüncələrin və zəhmətin ortaya çıxardığı baş ucu əsərlərmdən biri

Xaricdəki təcrübələriniz özgünlük anlayışınızı necə formalaşdırdı?

2004-cü ildən Amerikaya gedirəm. LACMA, Norton Simon, San Diego-dakı bütün muzeylərini gəzdim. Eskimo sənətindən İndoneziya sənətinə, Afrika sənətindən Çin və Yapon sənətinə qədər hamısını tək-tək inceələdim. Bu inceləmələrdən sonra ən vacib şeyin özgün olmaq olduğunu anladım. Stil sahibi olmaq çox vacibdir və mən o stilimi qorumağa çalışıram, ara-sıra sıxılsam da.

Qalereyçilik və Sənət Bazarı: Acı Təcrübə

1996-da Caddebostan-da Pura Art Qaleresini yaratdınız. O addımı atmağa sizi nə vadar etdi?

250 səhifəlik yüksək lisans tezi ilə məzun oldum: 'Günümüzdə Türk Şəkil Sənətini İstiqamətləndirən Amillər.' Müəllimim bu tezin hər fəslinin özlüyündə bir yüksək lisans tezi ola biləcəyini söylədi. Bu bilikləri həyata keçirmək üçün qalereyçilik yoluna girdim. Səkkiz sərgi etdim o mövsüm, Basri Erdem'dən Hamit Görele'yə qədər dəyərli simalar sərgiler açdırdım.

Sənət mənim üçün sehrli və içində yaşanılan cənnət kimi bir saħədir. 

Sənətin Çayı: Artıq Böyük Gəmilər Yoxdur

Yeni sənət cərəyanı çıxa bilərmi artıq?

Məncə artıq çıxmaz. Rəqəmsal dünyada hər kəs hər kəsininkini görür və bir az fərqlisini edir. Böyük çayda axan su kimi düşünün: əvvəllər böyük-böyük gəmilər üzərmış, arxalarından izlənirmiş. O gəmilər cərəyan idi. İndi belə deyil; kiçik-kiçik şeylər, on beş saniyəlik, altı saniyəlik parçalar axıb gedir. Yenisi çıxır, itib gedir. Böyük gəmilər çağı bitdi. Vacib olan, edilmişlərdən fərqli olanı tuta bilməkdir.

Rəqəmsal Dövrdə Sənət: Dəyərini Tapmaq

Rəqəmsal platformalarda sənət paylaşımına və satışına necə baxırsınız?

Günümüzdə rəqəmsaldan uzaqlaşmaq pek mümkün deyil. Gözəl edə bilənə alqışlayıram. Amma hər yerdə görünmək, çıxmaq... Bu ayağa düşmək kimidir. Sənəti göz ardı etməmək lazımdır. Mən rəqəmsalı rədd etmirəm, amma dəyərini tapmasını istəyirəm. Sənətin dəyəri yıpradılmamalı, azaldılmamalıdır.

İlk Addımı Nə Atdırır?

Yeni işə başlayarkən sizi hərəkətə gətirən şey nədir?

Rəng. İlk hərəkətə gətirən həmişə rəngdir. Sonra zehin aradan çəkilir. Əl və göz qalır sadəcə. Tuvalı keçirəm, nə alma var nə bir şey var; hisslər başlayır və şəkil özünü etməyə başlayır.

© Collecist – Sənəti burada kəşf edin. collecist.com