Tam Olaraq Dərdin Nədir? Elif Zaim ilə söhbət.

Elif Zaim mürəkkəbi suya buraxır, sonra əsərə soruşur. 
Elif Zaim ilə söhbət Söhbəti təşkil edən: S. Çağatay Özkefeli

Elif Zaim-in işlərində son sözü çox zaman sənətkarın əli yox, suyun içində öz yolunu tapan mürəkkəb deyir. Sosiologiyadan marketinq kommunikasiyasına, oradan Ənənəvi Türk Sənətlərinə uzanan bir yolun ardından çininin ölçülü naxış düzəni ilə mürəkkəbin gözlənilməz yayılmasını eyni kağızda birləşdirir. Soyağacı, Kökən, İttifaq kimi işlərində bir hüceyrənin bölünməsi ilə bir ailənin dağılması eyni işarələrlə anladılır. Zaim ilə təslimiyyətlə azad olmanın kəsişdiyi o eşikdə, ənənənin bu günə necə daşındığını və küy-kəlləyin ortasında insanın özünə məxsus səssiz bir məkanı necə qura biləcəyini danışdıq. Söhbət, Collecist-də 28 dekabr 2026-ya qədər davam edəcək Təsadüfün Qrammatikası sərgisi münasibətilə baş tutdu.

Nəzarəti suya buraxmaq

S. Çağatay Özkefeli: İşlərinizdə belirleyici olan çox zaman sizin əliniz deyil, suyun və mürəkkəbin öz qərarı. Nəzarətin bitdiyi, materialın devraldığı o an sizin üçün bir təslimiyyətmi, yoxsa bir azad olmazmı? O eşikdə durmaq necə bir hissdir?

Elif Zaim: Tam mənasıyla bir azad olma prosesi. İstehsal zamanı ən çox sevdiyim və özümü ən rahat hiss etdiyim anlardan biri, mürəkkəbin suyun içində öz xarakterini ortaya çıxararaq gözlənilməz şəkildə yayılmasıdır. O nöqtədə heç bir şəkildə müdaxilə etmə ehtiyacı duymuram; əksinə, hansı bir ehtimalla üzləşəcəyimi həyəcanla gözləyirəm. Lakin burada müəyyənliyin ilə təsadüfiliyin bir-birindən tamamilə ayrıldığını düşünmürəm. Ehtimallar sahəsini mən müəyyən edirəm. Mürəkkəbin necə davranacağını idarə edə bilmirəm, amma onun yayılacağı sahəni, kompozisiyanın sərhədlərini və bütünün içindəki münasibətləri mən qururum. Dolayısıyla sərhədləri müəyyən edilmiş bir ehtimal üzərində işləyirəm. Eşik məsələsi isə mənim üçün bir qədər ağrılıdır. Mürəkkəbi suya buraxmadan əvvəl kompozisiyanı qurmaq, ehtimalları düşünmək və düzgün sərhədləri yaratmaq olduqca yoğun bir prosesdir. Lakin o eşiyi keçdikdən sonra qarşılaşacağım mənzərəni artıq gördüyüm üçün böyük bir rahatlama yaşayıram və zövq almağa başlayıram. 

Hüceyrədən qohumluğa

S. Çağatay Özkefeli: Sosiologiyadan Ənənəvi Türk Sənətlərinə uzanan səyahətiniz işlərinizdə apaçıq oxunur. Soyağacı, Kökən, İttifaq kimi əsərlərdə bioloji formalarla ictimai bağları eyni nəfəsdə görürük. Bir hüceyrənin bölünməsi ilə bir ailənin dağılması, bir toxumla bir kökənin eyni işarətlə anladılması fikri sizdə necə doğdu?

Elif Zaim: Sənətsal istehsal prosesim adətən bir düşüncə sistemindən, fəlsəfədən, nəzəriyyədən ya da müəyyən bir hadisədən yola çıxaraq başlamır. Daha instinktiv, sezgisel və mənim üçün bir növ terapiya funksiyası görən bir istehsal tərzim var. Çox zaman heç bir şeyi izah etməyə çalışmadan istehsal edirəm. Əsər tamamlandığında onu qarşıma alıb özümə "Tam olaraq dərdin nədir?" deyə soruşuram. Sonrasında verdiğim cavablar, əsərin düşüncəsel çərçivəsini oluşturur. Bu səbəblə hüceyrə, toxum, kökən, ailə ya da ictimai bağlar kimi münasibətlər çox zaman istehsalın başlanğıc nöqtəsi deyil, istehsaldan sonra kəşf etdiyim sahələr olur. Sosiologiya lisansından sonra marketinq kommunikasiyasında magistratura etmiş olmamın və üstəlik Ənənəvi Türk Sənətləri təhsili almamın bu oxumalar üzərində əlbəttə çox böyük bir təsiri var. Sosiologiya və marketinq kommunikasiyası mənə insan münasibətlərini və ictimai strukturları oxumağı, sənət təhsilim isə forma, ritm, təkrar və kompozisiya üzərindən düşünməyi öyrətdi. Sanırım bu iki sahə, mən fərqində olmadan istehsal dilimdə bir-biriylə danışır. 

İntizam ilə xaos eyni masada

S. Çağatay Özkefeli: Çininin ənənəvi naxış intizamı ilə mürəkkəbin gözlənilməz yayılması ilk baxışda bir-birinə düşmən iki dünya. Siz onları eyni kağızda birləşdirirsiniz. Bu görüşmədə biri digərini terbiye edirmi, yoxsa bir-birlərini qışqırdıb yeni bir şeyə çevirirlərmi?

Elif Zaim: İnanılmaz bir uyum nümayiş etdirirlər, çox da yaxşı anlaşırlar. Hətta bir-birlərini çox yaxşı tanıyırlar. Ənənəvi Türk sənətlərindəki intizam, təkrar, ritm və kompozisiya anlayışı əsərlərımdə əsas olaraq müəyyən hadisələri təmsil edir. Dəyişməyəni təmsil edən bu naxışlar bir nöqtədə sərhədləri və strukturları yaradarkən, mürəkkəbin gözlənilməz hərəkəti bu strukturun içində azad olur. Həm bir-birlərinə uyum sağlayırlar, həm də bir-birlərinə alan açırlar. Ənənəvi olmadan çağdaş ya da müasir söyləmlər belə formalaşmır. Bu günün dili keçmişdən gəlir. Ənənəvi olanın bilik və birikimi, çağdaş istehsalın içində dönüşərək yaşamağa davam edir. 

Mikroskop ilə teleskop arasında

S. Çağatay Özkefeli: İşlərinizdə təkrarlanan bir "göz" ya da "toxum" forması var; bəzən bir hüceyrə, bəzən bir planet. Eyni işarətin həm ən intim həm ən kosmik ölçüdə görünməsi sizin üçün nəyi işarə edir?

Elif Zaim: Bu formaların işlərımdə bu qədər yoğun şəkildə yer almasının mühüm bir səbəbi, Yayoi Kusama-nın istehsalından ciddi mənada təsirlənmiş olmamdır. Hər şeyin bir nöqtəylə başlaması, onun nöqtələmə və təkrar üzərindən qurduğu vizual dünya və kosmosa çatma fikri mənim də istehsal dilimi təsir etdi. Lakin bir formu dəfələrlə istifadə etməyə başladığınızda, zamanla onun sizin üçün daşıdığı məna da dəyişməyə başlayır. Nöqtə, toxum ya da hüceyrə kimi oxuna biləcək bu formalar bəzən həqiqətən mikroskopik bir strukturu, bəzən kosmik bir sistemi, bəzən də yalnız kompozisiyanın içində ritm yaradan bir vahidi çağrışdıra bilir. Mənim üçün bu ölçəksizlik olduqca maraqlıdır. Eyni vizual işarətin fərqli ölçəklərdə oxuna bilməsi, istehsallarımda diqqət etdiyim bir keyfiyyətdir. 

"Bitti" demənin cəsarəti

S. Çağatay Özkefeli: Təsadüflə işləyən bir istehsalda "tamamlandı" anı ən kövrək qərar olsa gərək. Suyun buraxdığı bir izi bəzən bir qüsur kimi görüb düzəltmək istərsinizmi, yoxsa o qüsuru işin öz qərarı olaraq qəbul edərsinizmi? Bir əsər sizcə nə zaman özünü bitirir?

Elif Zaim: İşlərin əsasında bu təslimiyyət var. İstehsalın o hissəsi mənim üçün o qədər rahat ki mürəkkəb suya buraxıldıqdan sonra nəticəni dəyişdirmə şansınız artıq demək olar ki yoxdur. Bu səbəblə geriyə, ortaya çıxacaq nəticəni böyük bir həyəcanla gözləmək qalır. Bu nöqtədə əsas belirleyici olan, kompozisiyanın nə qədər düzgün və doyurucu olduğudur. Bəzən ortaya çıxan görüntü üzərindən kiçik dəyişikliklər etmək mümkün ola bilir; lakin çox zaman bitmiş işi qarşıma qoyub uzun müddət izləyirəm. Bir əsərin mənim üçün həqiqətən tamamlandığı an, ona baxdığımda artıq başqa bir şey əlavə etmə ya da dəyişdirmə ehtiyacı hiss etmədiyim andır.

Küy-kəlləy çağında səssiz bir məkan

S. Çağatay Özkefeli: Bu gün Türkiyədə istehsal edən bir sənətkar olmaq, həm köklü bir ənənənin həm də sürətlə rəqəmsallaşan bir dünyanın tam ortasında durmaq deməkdir. Bu görüntü və məzmun bolluğunun içində, Collecist kimi müstəqil sənət məkanları sizcə necə bir dəyər daşıyır? Sənətin və sənətkarın bu "küy-kəlləy çağındakı" gələcəyini necə xəyal edirsiniz; bu gələcək hansı əllərdə, nə şəkildə formalaşacaq?

Elif Zaim: Yaşanan bütün ictimai dəyişimlər mənim üçün olduqca əyləncəli və qəbul edilə biləndir. Hətta ən çox həyəcanla izlədiyim proseslərdən biri, cəmiyyətin və istehsal biçimlərinin necə dönüşdüyünü müşahidə etməkdir. Bu səbəblə çağın küylü olmasını başlı başına bir problem olaraq görmürəm. Əhəmiyyətli olan, bu küyün içindən nəyi dinləyəcəyimizi seçə bilməkdir. Rəqəmsallaşmanın sənət baxımından da mühüm bir dönüşüm yaratdığını düşünürəm. Sənətin fiziki qaleriya və sərgi məkanlarıyla məhdudlaşmadığı, sənətkar ilə izləyici və kolleksiyonçu arasındakı məsafənin yenidən müəyyənləşdirildiyi bir dövrdəyik. Bu dönüşümü yalnız bir zərurət olaraq deyil, sənətin yeni ifadə və paylaşma biçimlərini kəşfetməsi üçün mühüm bir fürsət olaraq görürəm. Collecist-i bu nöqtədə dəyərli tapıram. Çünki yalnız əsərlərin rəqəmsal mühitdə sergilendiği bir alan yaratmaqla qalmır; sənətkara öz istehsalını, mətnini və kontekstini çatdıra biləcəyi daha birbaşa bir alan açır. Xüsusilə fiziki qaleriya sərhədlərinin ötəsinə keçərək sənətkar ilə kolleksiyonçu arasında birbaşa bir münasibət qurulmasını dəstəkləməsi, müstəqil sənət istehsalı baxımından mühüm bir yanaşmadır. Türkiyədən istehsal edən sənətkarlar üçün belə bir alanın beynəlxalq görünürlük təmin etməsi də ayrıca dəyərlidir. Bir sənətkarın yalnız əsərini deyil, istehsal biçimini və düşüncəsel dünyasını da fərqli coğrafiyalardakı izləyicilərə çatdıra bilməsi, məncə rəqəmsal sənət alanının ən güclü tərəflərindən biridir. Gələcəyə dair isə tək bir model öngörmürəm. Sənətin də cəmiyyət kimi daim dönüşəcəyinə inanıram. Mənim yanaşmam, yaşanan dəyişimləri olduğu kimi qəbul etmək, onları müşahidə etmək və mümkün qədər düzgün şəkildə istifadə etməkdir. Çağın səsini kəsmək lazım deyil; lazım gəldikdə öz səsimizi kəsməyi, geri çəkilməyi və özümüzə məxsus səssiz bir alan yaratmağı öyrənməliyik. Collecist kimi müstəqil platformların da bu yeni sənət ekosistemində mühüm bir rol üstlənə biləcəyini düşünürəm. Fiziki və rəqəmsal olanı bir-birinin alternativi olaraq deyil, bir-birini tamamlayan sahələr olaraq görə bildiyimiz müddətcə sənətin çata biləcəyi alanın getdikcə genişləyəcəyinə inanıram.

Söhbət: S. Çağatay Özkefeli Kurator · Collecist