Bəs bu sənət idimi?

Yemək Bişirmək Sənət Ola Bilərmi?

Tiravaniyanın bu işi sənət dünyasında inqilab yaratdı. Çünki ortada klassik mənada bir "əsər" yox idi. Satın alına bilən bir obyekt yox idi. Amma o axşam qalereyaya gələnlərin yaşadığı təcrübə, paylaşdıqları yemək, qurduqları söhbətlər - bunlar sənət əsərindən daha az dəyərlimi idi?

Fransız kurator Nicolas Bourriaud bu cür işləri "əlaqəli estetika" adlandırdı. Ona görə sənət, artıq obyektlər istehsal etməkdən çox, insanlar arasında əlaqələr yaratmaqla bağlıdır. Bir tablo çərçivədə asılı dururkən, Tiravaniyanın yeməyi insanları bir yerə gətirirdi, danışdırırdı, paylaşdırırdı.

Alman sənətçi Joseph Beuys illər əvvəl "Hər kəs bir sənətçidir" demişdi. Ola bilsin nəzərdə tutduğu bu idi: Yaradıcılıq, qaleriya divarlarına tablo asmaqdan ibarət deyil. Cəmiyyət əlaqələrini formalaşdırmaq da bir sənət formasıdır.

Heç Bitməyən Manifest

Dizayner Bruce Mau 1998-də "İnkişaf Üçün Tamamlanmamış Manifest" adlı məşhur mətnini nəşr etdi. Adındakı ziddiyyətə diqqət yetirin: Tamamlanmamış manifest necə olar?

Mau-nun cavabı kəskindir: "Tamamlanmışlıq ölümdür."

Bir sənət əsərini "bitmiş" sayıb çərçivələdikdə, onu dondurursan, həyatdan ayırırsan. Halbuki həqiqəti yaradıcılıq canlıdır, inkişaf edir, dəyişir. Mau-nun manifestindəki maddələrdən biri deyir: "Unutmayın ki, uğursuzluq da karyeri irəli aparır. Uğursuzluq qarşısında özünü bəyənmə isə həqiqəti uğursuzluqdur."

Bu düşüncə 1960-cı illərin "happening" cərəyanı ilə üst-üstə düşür. Happening sənətçiləri əvvəlcədən planlaşdırılmış amma nəzarət edilməyən hadisələr yaradırdı. Hər şou fərqli idi, təkrar edilə bilmirdi. Əsər bir dəfə baş verdikdən sonra yox olurdu - tam həyatın özü kimi.

Amerikalı bəstəkar John Cage bu anlayışı musiqiyə daşıdı. Məşhur "4'33"" əsərində pianoçu üç hissə boyu heç bir nota çalmır. Musiqi salondakı öskürəklərdən, yol səsindən, izləyicilərin narahat qımıldanışlarından ibarət olur. Cage-in verdiyi sual sadə amma narahat edicidir: Səssizlik musiqi deyilmi?

Oxucunun Yaratdığı Əsər

İtalyan yazar və mütəfəkkir Umberto Eco 1962-də "Açıq Əsər" adlı mühüm mətn nəşr etdi. Eco-ya görə hər sənət əsəri təbiətinə görə "açıq"dır - yəni mənası sabitləşdirilməz, baxıcının təfsiri ilə tamamlanır.

Düşünün: Mona Lizanın gülümsəməsi tablodamı yoxsa onu görən milyonlarla insanın zehnindeməi? Hər baxış fərqli bir Mona Liza yaradır əslində. Eco-nun dediyi budur: Sənət əsəri yalnız sənətçinin yaratdığı şey deyil, baxıcının o şeylə qurduğu əlaqədir.

Bu baxış bucağı sənəti obyektdən çıxarıb əlaqəyə yerləşdirir. Bir roman yazdığınızda, kitab basılan kimi əsəriniz bitirmi? Xeyr. Əsər hər oxucunun zehninində yenidən yaradılır, fərqli mənalar qazanır.

Rəqəmsal sənət bu açıqlığı zirvəyə çatdırdı. Alqoritmin yaratdığı əsər hər işlədildikdə fərqlidir. İnteraktiv enstalasiya ziyarətçinin toxunması ilə formalaşır. Artıq soruşuruq: Əsər harada bitirir, təcrübə harada başlayır?

Rəqəmsal Dövrdə İtən Obyekt

2021-də rəqəmsal sənətçi Beeple-ın bir NFT-si 69 milyon dollara satıldı. Alıcı nə aldı? Əlində tuta biləcəyi tablo deyil, blockchain-də qeydiyyata alınmış rəqəmsal fayl. Yəni... bir kod. Amma dəyəri 69 milyon dollar.

Bu hadisə əslində uzun prosesin nəticəsidir. 1960-cı illərdə konseptual sənətçilər "Fikir əsərin ta özüdür" dedi. 1970-ci illərdə performans sənəti, daimi obyekt yerinə anı qoydu. 1990-cı illərdə Tiravanija kimi adlar sosyal əlaqələri sənətləşdirdi. İndi isə 2020-ci illərdə NFT-lərlə sənət tamamilə maddəsizləşdi.

Bəlkə də sənət heç vaxt həqiqətən "şey"lərlə bağlı olmadı. Həmişə təcrübə, məna, əlaqə və transformasiya ilə bağlı idi. Renessansın möhtəşəm tabloları belə əslində birer vasitə idi: İlahi olanla əlaqə qurmaq, tarixi ötürmək, gözəlliyi təcrübə etmək üçün.

Bu gün bu vasitələr maddi olmaqdan çıxır. Bəlkə də bu itki deyil, azadlaşmadır.

Boşluğun Gücü

Qədim Çin filosofu Lao Tzu deyir ki: "Küp gildən düzəldilir, amma əsil işə yarayan boşluqdur."

Obyektlər olmadan yaratmaq, sənəti rədd etmək deyil. Tam əksinə, sənətin mahiyyətinə qayıtmaqdır. Yaradıcılıq məhsul deyil, prosesdir. Sənətin mənası obyektdə deyil, əlaqədədir.

Tiravaniyanın ocağı, Cage-in səssizliyi, Eco-nun açıq əsərləri - hamısı eyni həqiqətə işarə edir: Ən dərin sənət təcrübələri bəzən heç bir obyekt qoymur arxasında. Yalnız bir an, bir hiss, bir dəyişim qoyur.

Bəlkə də ən radikal sənət əsəri heç mövcud olmayan amma hər yerdə hiss edilən əsərdir. Boşluqda əks-səda verən, paylaşılan, yaşanan, transformasiya edən əsər.

Obyektlər olmadan yaradılan əsər.

Bu məqalə müasir sənət təcrübələrində obyekt-sonrası yaradıcılıq üzərində araşdırmadır. Türk rəqəmsal sənət platformu COLLECİST-in  sənət sahəsinə bir qədər sənət diskursuna  töhfə vermək məqsədi ilə hazırlanmışdır.