Meduza gözlərini yumduğu zaman, mitin ən səs-küylü anı da susur. Nə qışqırıq qalır, nə də daş kəsən bir baxış. Wilhelm Trübner’in 1891 tarixli Bir Qorqon Başı (Gorgonenhaupt) adlı əsərində qarşımıza çıxan qadın başı, qorxunun zirvəsində deyil; səssizliyin astanasında durur. Dili yüngülcə bayıra çıxmışdır, saçları qaranlıq və atmosfer boşluqda ilanlar kimi qıvrılır; lakin bu qıvrımlar hücum etmir, təhlükə yaratmır. Baxışın yumulduğu bu anda, Meduza artıq mitin canavarı deyil, hekayənin ağırlığını üzərində daşıyan bir üz halına gəlir. Tamaşaçıya düşən, ona baxmaq deyil; onun yerinə öz baxışıyla baş-başa qalmaqdır.

Meduza yaxud sıxışdırılmış, adı silinmiş halıyla Melisa mifoloji hekayədə əsrlər boyu sistematik təhrifatın obyekti olmuşdur. Poseydonun şiddətinə məruz qalan bir qadının, Afina tərəfindən cəzalandırılması; günahın faildən qoparılıb bədənə, üzə və baxışa yüklənməsi, mitin əsas yalanıdır. Meduzanın canavara çevrilməsi, ədalətin deyil, hakimiyyətin yaddaşının məhsuludur. Trübner’in rəsmi bu yaddaşa qarşı qışqırmır; onu içəridən çürüdür.

Buradakı Meduza nə qəzəblidir, nə də müdafiədədir. Uyuşuq, sərxoş edici, demək olar ki, yuxuya bənzər bir hal içindədir. Dilin yüngülcə bayıra çıxışı, ölüm anından çox şüurla şüuraltı arasında asılı qalışı xatırladır. Bu təslimiyyət deyil; hekayənin sürətini kəsən bir fasilədir. Əslində Meduza baxmır. Baxış yumulduğu zaman, tamaşaçı ilk dəfə özünü təhlükəsiz hiss etmir. Çünki təhlükə ortadan qalxdığı zaman geriyə yalnız məsuliyyət qalır.

Trübner’in Meduzasında ilanlar bir silah olmaqdan çıxmışdır. Artıq qorxunun deyil, yaddaşın daşıyıcılarıdır. Qaranlıq fon, dramatik bir səhnə yaratmır; zamansız bir boşluq hissi yaradır. Bu baş, kəsilərək divara asılmış bir qələbə işarəsi kimi deyil; tarixin içində asılı qalmış bir üz kimidir. Meduza burada öldürülməmişdir; susduruluşdur. Və məhz bu səbəbdən hələ də narahat edicidir.

Mitin kritik anı Perseusun Meduzaya birbaşa baxa bilməyib onu qalxanın əksindən görərək öldürməsi bu rəsmdə tərsinə çevrilir. Əks artıq yoxdur. Qəhraman da yoxdur. Sadəcə bağlı gözlər və tamaşaçının açıqda qalan baxışı vardır. Trübner, Meduzanı baxışıyla öldürən bir fiqur olmaqdan çıxarır; baxılanın, baxanı ifşa etdiyi bir astanaya çevirir.

Əsərin bugün “bir az daha şən bir qeyd” olaraq anılması, ironik bir ziddiyyət daşıyır. Qışqırmayan Meduza, ədalətin yerini tapdığını deyil; hekayənin təsirsizləşdirildiyini xatırladır. 550.000 dollarlıq bazar dəyəri ilə dolaşan bu baş, bir vaxtlar qorxulan baxışın indi təhlükəsiz estetik obyektə çevrilməsinin də sübutudur. Səssizlik, burada həm müqavimət, həm də nümayiş formasıdır.

Kollektivist kontekstdə Trübner’in Qorqon Başı, görünürlüyün həmişə azadlaşdırıcı olmadığını xatırladır. Bəzi fiqurlar canavarlaşdırılaraq, bəziləri estetikləşdirilərək susdurulur. Meduza yaxud Melisa bu rəsmdə qışqırmır, hücum etmir, tələb etmir. Sadəcə vardır. Və məhz bu varlıq, mitin içindəki böyük yalanı görünür edir: Baxış yumulduğu zaman, hekayə nəhayət danışmağa başlayır.

Art Editor

S.Ç. Özkəfəli