"Emin mi Munk mu, Yoxsa Eyni Qışqırıq mı?"

Bir əsr arayla iki sənətçi eyni yaraya toxuna bilər mi?

Bəzi sənətçilər vardır, əsərlərinə baxarkən narahat olursunuz. Gözlərinizi qaçırmaq istərsiniz amma qaçıra bilməzsiniz. Tracey Emin və Edvard Munk tam olaraq bu təsiri yaradır  biri iyirminci əsrin əvvəlində Norveçin soyuq fiordlarından, digəri iyirmi birinci əsrin Londonundan. Aralarında yüz ildən çox vaxt var, amma ikisi də eyni şeyi edir: içlərini çölə tökür. Həm də heç bir süzgəcdən keçirmədən.

Munkun Qışqırığı, Eminin Yatağı

Munkun "Qışqırıq"ını hamı bilir. O qırmızımtıl səma, o dalğalanan xətlər, o ağzı açıq fiqur. Amma Munkun əsl dahiliyi narahatlığı görselləşdirməsində deyil  onu bulaşıcı etməsindədir. Tabloya baxan hər kəs o qışqırığı eşidir. Bədən titrəyir. Bu, rəsmdən artıq bir təcrübədir.

Emin isə bunu başqa bir dillə edir. 1998-də Turner Mükafatına namizəd göstərildiyi "My Bed" işində, gerçək yatağını  iç paltarları, siqaret kötükləri, boş şüşələr və qırışmış çarşaflarla birlikdə  qalereya məkanına daşımışdır. Burada nə fırça zərbəsi vardır, nə də rəng paleti. Sadəcə çılpaq bir gerçəklik. Və tam Munkun "Qışqırıq"ı kimi, izləyicini o anın içinə çəkir.

İkisi də bəzəkdən imtina edir. İkisi də "gözəl sənət" gözləntisinə tərsinə çevirir. Və ikisi də izləyicini narahat edərək düşündürür.

Cinsi həyat: Cəzb mi, Dağıntı mı?

Munkun "Madonna" tablosu, cinsi həyatı həm müqəddəsləşdirən, həm də təhlükəli edən bir təsvirdir. Qadın fiquru, xristian ikonoqrafiyasından götürülmüş bir adla təqdim edilir, amma bədən dili tamamilə dünyəvidir  gözləri bağlı, saçları dağınıq, ifadəsi həm həzz, həm də ağrı daşıyır. Munk burada cinsi həyatı sadə bir istək obyektindən çıxarıb varlıq təcrübəsinə çevirir.

Emin isə cinsi həyatı avtobioqrafik material kimi istifadə edir. "Everyone I Have Ever Slept With 1963–1995" adlı çadır işində, doğulmasından otuz iki yaşına qədər eyni yatağı paylaşdığı hər kəsin adını  sevgililəri, ailə üzvləri, uşaqlıq dostları daxil  çadırın daxili səthində işləmişdir. Başlıq qəsdən təxribatçıdır: "yatmaq" feli cinsi çağrışım edir, amma iş bunun çox xaricindədir. Emin burada sıxlığın, yaxınlığın və müdafiəsizliyin xəritəsini çıxarır.

Hər iki sənətçi də cinsi həyatı tabu olmaqdan çıxarıb insan təcrübəsinin mərkəzinə yerləşdirir. Amma bunu edərkən nə romantikləşdirir, nə də istismar edirlər. Əksinə, cinsi həyatın içindəki qırılqanlığı, gücü və ziddiyyəti eyni vaxtda göstərirlər.

Zamanın Ruhu, Sənətçinin Bədəni

Bu iki sənətçini yan-yana gətirdiyimiz zaman, təkcə tematik oxşarlıqları deyil, dövrlərinın ruhunu da oxuya bilərik.

Munk, on doqquzuncu əsrin sonunun Avropasında yaratmışdır. Sənayeləşmə sürətlənir, şəhərlər böyüyür, fərd kütlənin içində itirdi. Ailə itkiləri, xəstəlik və yoxsulluq Munkun şəxsi tarixini formalaşdırarkən, dövrün ictimai dönüşümləri də əsərlərinə sınmışdır. Onun melankholiyası fərdi olduğu qədər kollektivdir  müasir insanın yadlaşmasının portretini çəkir.

Emin isə gec kapitalizmin, fərdilik kultunun və sosial media öncəsi etiraf dövrünün sənətçisidir. İngilis işçi sinfindən gələn qadın kimi sənət dünyasına girişi özü bir meydan oxumadır. Əsərlərindəki cəsarətli şəxsilik, dövrün "öz hekayəni danış" ideologiyasına uyğundur, amma Emin bunu bazarlanabilir hekayətə çevirməkdən imtina edir. Acısı xam qalır, cilalanmamış və nizamlanmamış.

Qorxu və Narahatlıq: İlkin Bir Dil

Eminin 2019 tarixli "I Am The Last of My Kind" adlı neon işi, sənətçinin ən yalın ifadələrindən biridir. Parıldayan hərflərlə yazılmış bu cümlə həm şəxsi etiraf, həm də növ narahatlığı daşıyır. Emin burada qorxu və narahatlığı müəyyən səbəbə bağlamır  onları insanın əsas halları kimi təqdim edir.

Munk da bunu etmişdir. "Qışqırıq"dakı fiqurun niyə qışqırdığını bilə bilmərik. Müharibə var, itki var, yoxsa sadəcə var olmanın ağırlığımı? Munk bizə səbəb vermir çünki narahatlığın səbəbə ehtiyacı yoxdur. O, bədənin və zehinin dərinliklərində artıq mövcuddur.

Məhz Emin və Munku bir-birinə bağlayan ən güclü ip budur: ikisi də hissi izah etmir, onu yaşadır. Sənətlərində tez yoxdur, his vardır. Və bu his yüz il sonra belə eyni şiddətlə çarpır.

Bu iki sənətçinin əsərləri bizə şunu xatırladır: sənət gözəllik yaratmaq məcburiyyətində deyil. Bəzən ən güclü sənət, baxılması ən çətin olandır.