Kim Seçir, Kim Qalır?

Kuratorun Əlindəki Sənət Tarixi

Sənət tarixinə uzun bir proyeksiya tutduğumuzda bunu görürük: Başlanğıcda sənətin pusulası sənətçinin öz daxili həssaslığı idi. Bu gün isə istiqaməti təyin edən fiqur getdikcə kurator oldu. Bəs bu dəyişim yalnız təşkilati bir dönüşüm müdür, yoxsa estetik və iqtisadi bir paradiqma dəyişimi mi?

Renessansdan modernizmə uzanan xəttdə sənətçi; Tanrı, təbiət, perspektiv və forma üzərindən həqiqətin izini sürürdü. Patronaj sistemi var idi, amma kuratorial bir "mətn qurucusu" hələ yox idi. Sərgi praktikası bugünkü mənada təsisatlaşmamışdı.

Sənətçi öz estetik riskini götürür, öz metafizikasını qurur və tamaşaçı ilə birbaşa təmas qururdu. Sənətin dəyəri biçimsal məharət, texniki yenilik və təmsil gücü üzərindən ölçülürdü.

19. əsr sonu və 20. əsr əvvəli ilə birlikdə sənətçi yalnız istehsalçı deyil, eyni zamanda nəzəriyyəçi idi. Avangard hərəkatlar öz mətnlərini yazırdı, öz dilini qururdu.

Ancaq II. Dünya Müharibəsindən sonra sənət qlobal dövriyyəyə girdikcə sərgi məkanı və kuratorial çərçivə həlledici hal aldı. 1969-da Harald Szeemann-ın Bern Kunsthalle-də həyata keçirdiyi When Attitudes Become Form sərgisi kuratoru bir "mətn qurucusu" olaraq tarixə keçirdi. Bu an sənət tarixinin səssiz inqilablarından biridir.

Artıq sənətçi tək başına deyil; bir konseptin, bir çərçivənin, bir söyləmin içində görünür olurdu.

Bu gün qlobal sənət ekosistemdə kurator yalnız əsər seçən şəxs deyil; kontekst yaradan, mənanı strukturlaşdıran və bazar dəyərini dolayı yolla təsir edən bir aktordur.

Məsələn, Erin Christovale kimlik və demokratiya oxunda sərgilər qurarken, Omar Kholeif rəqəmsal mədəniyyət və diaspora anlayışlarını mərkəzə alır. Türkiyə kontekstində Nur Horsanalı isə yerli material mədəniyyəti və dizayn üzərindən konseptual çərçivələr inkişaf etdirir.

Bu adlar yalnız sərgi təşkil etmir; sənətin hara baxmağımız lazım olduğunu deyirlər.

Sənət artıq sırf estetik bir təcrübə deyil; kimlik siyasəti, rəqəmsallaşma, ekologiya, mədəni yaddaş, miqrasiya və diaspora kimi makro başlıqlar daxilindən oxunur.

Bəs pusula nəyə görə kuratora keçdi? Üç əsas qırılma nöqtəsi var. İnformasiya Çağı: İstehsal artıqlığı var; seçim edəcək bir filtrə ehtiyac duyulur. Qlobal Bazar: Biennallar, yarmarkalar və muzeylər mətn bütövlüyü axtarır. İnvestisiya Məntiqinə: Kollektor üçün "konseptual çərçivə" riski azaldan bir güvən unsuru halına gəlir.

Bu gün bir əsər yalnız biçimsal deyil, eyni zamanda kuratorial kontekst üzərindən dəyər qazanır. Bir sənətçinin görünürlüyü daxil olduğu sərgi və kurator şəbəkəsi ilə paralel irəliləyir. Bu durum sənətçinin fərdi pusulasını tamamilə aradan qaldırmır; ancaq istiqamətini kollektiv bir söyləmə bağlayır.

Yaxşı da sənətsevər bunu nəyə görə "satın alır"? Buradakı satın alma iki qatlıdır.

Fikri olaraq qəbul: İzləyici artıq yalnız gözəl olanı deyil, mənası strukturlaşdırılmış olanı tələb edir. Kuratorun təqdim etdiyi mətn izləmə təcrübəsini asanlaşdırır; mürəkkəb şəbəkənin mürəkkəb sənətini başa düşülən edir.

İnvestisiya malı olaraq qəbul: Bazar baxımından kuratorial dəstək bir sənətçinin tarixi qeydə keçmə ehtimalını artırır. Bir biennal iştirakı ya da güclü bir kuratorla çalışma kolleksiya dəyərini birbaşa təsir edir.

Bu nöqtədə sənət həm estetik, həm də spekulyativ bir sahə halına gəlir. Bu dəyər həqiqi mi, yoxsa kollektiv qəbul etmə midir? Sənət tarixi bizə bunu öyrədir: Dəyər həmişə razılaşmadır. Renessansda akademiyalar, modernizmdə qalereylər, bu gün isə kuratorial şəbəkələr bu razılaşmanın daşıyıcılarıdır. Ona görə də müasir kurator gücü manipulyasiya deyil; şəbəkənin struktur zərurəti olaraq oxuna bilər. Ancaq risk buradadır: Əgər konsept estetikin qabağına keçərsə, sənət nəzəri qabıq istehsal edib vizual gücünü itirə bilər.

Nəticə sənət hara proyeksiya tutur? Bu gün sənət; fərdi ifadə ilə kollektiv mətn arasındakı gərginliyə, fiziki obyekt ilə rəqəmsal reallıq arasındakı keçidə, estetik təcrübə ilə iqtisadi dəyər arasındakı ziddiyyətə proyeksiya tutur.

Sənətin ilk çağlarından bu yana estetik; təmsil → abstraksiya → konsept → kontekst xəttində təkamül etdi. Bu gün estetik "obyektin gözəlliyi"ndən çox "kontekstin intensivliyi" üzərindən ölçülür.

Pusula dəyişdi. Amma istiqamət axtarışı dəyişmədi.

Bəlkə də əsl sual budur: Kurator bir pusulami, yoxsa şəbəkənin qarışıqlığında bir naviqasiya sistemi mi?

S.Ç. Özkəfəli