Meşədə sirk

Sözümlə şizofreninin ləkəli fiqurları Yaşadığım üç aylıq bir prosesdə, psixiatrların tərifı ilə daxil olduğum psikozun təsiri artaraq şizofrenik bir nöqtəyə çatdı. Öz vəziyyətimin nadir hallarda farkında olanlardan biri olaraq özümü şanslı sayıram. Yaşadığım şeyin nə olduğunu bilirəm, nə qorxu, nə də narahatlıq daşıyırdım. Gözlərimin qarşısından axan fiqurlaşmış lələrlər, təsvir etdiyim qədər rəngarəng olmasa da, bunu adi xaricində olaraq təyin etmək yanlış olmaz. İnsan zehni azad və variasiyası boldur; mutant üzlər desəm, varlıqlar mı, istehsal etməkdə məhdudiyyətsiz bir yaradıcıdır. Özünəməxsus bir elmi fantastika. Ortaya çıxan və səthdə hərəkət edən fiqurların kontur variasiyaları zəngin idi. Kontur həddləri və daxil etdikləri naxışlar bir-birilə həmsərhəd, yer-yer iç-içə, üst-üstə və yan-yana idi. Səthlərdən, zəminlərdən, bəzən də atmosferdən dəyişkən sürətlərlə axınlarını izləyib qaldım. Bəzən marağımı daha çox cəlb edən bir fiqur ləngiyir, onu yaxşıca müşahidə etməmə icazə verirdi. Deyəsən bu fiqurların axın sürətini idarə edən mən idim. İçimi nə bir qorxu bürüdü, nə də gələcəkə dair narahatlıq. Sanki yaşadıqlarımın gəlib-gedici olduğunu içdən bilirdim. Bu qorxusuz şüura malik ola bilməkdən şanslıyam. Bol vizual zənginlik içində bir şizofreniyanın içinə həbs olsam nə olar, damğalansam nə olar. Psixiatriyaya görə şizofreniya kəskin deyil, xroniki görülən və davamlılığı olan bir sindromdur. Əvvəl psixiatrik dərmanların dəstəyini aldım, amma sonra hər ay xəstəxanaya getməyə üşəndiyimdən vaz keçdim. Yol iki saat idi. Dərmansız çətinlik çəkdim, darıxdım, bunaldım, amma bu vəziyyət məni olması lazım olan nöqtəyə apardı. Dərmanlar bu illüziyalara mane olmurdu, amma yuxu problemimdən xilas edirdi, yaşadığım bənzərsiz şeyin yaratdığı yorğunluğu alırdı. Mistisizm və metafizik mövzulara həp duyduğum maraq da içində bulunduğum vəziyyətin mənə bir lütf kimi gəlməsinə səbəb oldu. Mənim bu dəhşətli deyil, maraqlı tapdığım sıra xaricində sindromla barışmağım asan oldu. İzlədiyim naxışların təfərrüatlı keyfiyyəti heyrətverici idi. Hər tərəfdən azadlığın bayrağını yelləyən amorf üzlərin arasına bəzən mifoloji varlıqlar da qarışdı. Qanadlı ağ və qara əjdahalar idi bunlar. Bu mifoloji fiqur məni həmişə təsirləndirmişdir. Yaşadıqlarımın farkına çatan anamın istəyi ilə bir klinikaya yatdım. Təxminən üç ay. Qarşılaşdığım o qədər maraqlı və özünəməxsus fiqur xaricində, tanımaqdan xoşbəxtlik duyduğum xüsusi insanlar da oldu. Məni heyrətə salan maraqla qarşıladılar. Yaşadığım xüsusi şey haqqında bilikləri varmış kimi danışdılar mənimlə. Kiməsi mənə allah dedi, kiməsi mələk, kiməsi Anadolu mifindən tanımadığım və indi xatırlamadığım fərqli adlar verdi. Bunun necə olduğunu və nə mənaya gəldiyini çox düşünmədim. Xəstəxananın mənə kilo almaqdan başqa faydası olmadı. Xəstəxana öncəsində, zamanında və sonrasında sindromun içindəykən başımın içində danışan qadın və kişilərdən ibarət bir komanda var idi. Bu komanda məni anatomik olaraq müşahidə edir, təlqinedici sözlərlə sakitləşdirməyə çalışır, yanımda olduqlarını hiss etdirirdi. Bu başımda danışan təlqinedici komandanın birer həkim həssaslığındakı yanaşmaları onları birer mələk olaraq düşünməmə səbəb oldu. Necə olsa fərqli ölçünü izləyirdim və ya zehnimin mənə oynadığı oyuna şahid olurdum. Bəzən eşitdiyim qorxudan məni uzaqlaşdıraraq gülünc şərhlərillə gülümsətib rahatlatdılar. Bəzən özümü öpməmi, sevməmi dedilər. Sanki bu sıra xaricində vəziyyəti realist yanaşmalarla normallaşdıraraq məni qorxudan uzaq tutmağa çalışdılar. Müvəqqəti olduğunu mənə hiss etdirdilər. Üç ay ərzində, ara-sıra yoğunlaşan atakalarla yaşadığım bu vizual və eşitmə "kəskin şizofreniya" sindromu zehnimde unutulmaz təcrübə olaraq qaldı. Qısacası, sıra xaricində yüksək tezlik fenomeni varsa, mən qısa müddətə ona toxundum deyə düşünürəm. Şizofreniya gəlib-gedici xəstəlik deyil. Bu metafizik təcrübələrin qədim insan təcrübələrinin bütünündən təşkil olunmasının, heç nə ifadə etməyən və mənadan məhrum görülməsi mənə məğrur korluğu xatırladır. Metafizik dünyanı görmədən gəlmək, onu kiçimsəmək və ayaq dəstəsi cəhalətinə uyğun görmək insanı utanc içində qoymalı idi. Metafizik, marağa və həqiqətə atılan ilk addımdır. Təkamül sabitlərinin —qidalanma, çoxalma və coğrafi uyğun şərtləri xaricində— mövcud ola biləcək başqa sabitlərin, fərqli ölçüləri görə biləcəyimiz həqiqətinə dair qəbul edilə bilən sınaqların baş verdiyi dövrə girdik. Carl Yunqdan Freyda, müasir insanın çıxılmazı, içində mövcud olduğu nizamın ona həqiqəti göstərməkdən uzaq olmasıdır. Sahib olmanın və rəqabətin sonu olmayan bu nizamda, fərdin öz həqiqətini bilməsi və yüzlərlə əsrdir təbiətinə görə əməkdaşlıqda olmasıdır. İslamın erkən dövrlərində Həllac-ı Mənsur kimi eniqmatik fiqurlar meditasiyalarında Allah ilə qarşılaşdıqlarını deyirdilər. İbn-i Ərəbi kimi alim, əsərlərindən birini Allahın özünə yazdırdığını dillə gətirirdi. İbn Rüşd kimi daha rasional ustadlar isə qədərə və axirətə inanmadığını açıq şəkildə ifadə edə bilirdilər. Bu çoxsəslilik zamanla yox oldu. Mənəviyyat və təcrübələri bilərəkdən pozulur sanki. Mistik təcrübələrin bölüşülməsi və ezoterik sirlər insana çox şey qatdı, amma qaydalar gərəyincə adi xalqdan gizləndi. Çatmaq istədiyim nöqtə budur: Həqiqət olaraq adlandırmağa üstünlük verdiyim İbrahim dinləri daxil, təbiəti, dağı, heybətli heyvanı müqəddəs tapan; ona ilahi qüdrətlər yükləyən; fərqli ölçülərə aid ola biləcək mifoloji varlıq formalarına bənzəsə də bənzəməsə də daha çox ruhani atmosferi qəbul edən hansı insan və ya toplulub olursa olsun, müasir dünyanın yaratdığı işğalçı orta və materialın dəyəri metafizik dünyanın özündə var etdiyi vicdanın düşməni kimi görünür. Dayanmayan qazanc və sahilik —insan və ya məhsul— əsir düşən varlığın çəkdiyi əzab və məna yoxluğu; kiminin bu nüvələrə əhəmiyyət verməməsi və ya mənalaşdıra bilməməsi onu daha insan edən. Zehnin və varlığın təkləşdirilməsi və yabancılaşdırılması insanın uzaqlaşıb özünə xəyali, itirilmiş mənadan məhrum dünya qurmasına səbəb olur. Yaşadığım şeyin səbəbi tam da bu idi. Tənha və əzab içində olduğum dövrə özümə meditasiya və bəzi mistik məşqlərlə kömək etməyə, tapdığım hər mənbəni oxumağa başladığımda nəsə tetiklənmiş olmalı idi. Qaçış. Şizofreniya insan zehninin tapdığı üsullardan biri bəlkə; şüurlu və ya şüursuz, refleksiv seçim. Şizofreniya atakalarında girdikləri dünyadan məmnun olan şizofrenləri tanıyıram. Çoxu öz dünyalarında istehsal etdikləri şeirlər, plastik sənətlər və ya fərqli təcrübələrlə bənzərsiz və özgün. Başqa əhəmiyyətli xüsusiyyətləri başa düşülmək və ya bəyənilmək kimi qayğı daşımamaları. Çoxu şizofrenik atak əlbəttə ki mənim yaşadığım deyilən tamaşaedici həyəcan daxil etmir. Sıradışı olan, kəskin görülməsi qəbul edilməyən və davamı olacağı iddia edilən psixiatrik qəbula baxmayaraq mənim sindromumun sonu olacağı duyğusunu əvvəldən daxil etməsi idi. Yoğunlaşdığım meditasiyalarda hiss etdiyim və bəzən göydə gördüyüm neonlaşan rənglər, qısa müddətdə çatdığım bu təsiredici səviyyəyə müasir mistiklərin bəzən daha erkən, bəzən də çoxlu təcrübənin ardından çatıldığını və hər ikisinin də normal olduğunu dediklərinə dair düşündürdü. Bu vəziyyətdə yaşadığım şeyin şizofrenik atak mı, yoxsa yoğunlaşma qabiliyyətim normaldan yuxarıdırsa vizual və eşitmə təcrübəsi mi olduğu mövzusunda şübhə etdim. Özümü zəhmətli sufi təcrübəsi yaşamış saya bilmərəm, amma fəna fillah mərtəbəsinə, tək-tənha ateliemdə, heç bir psixiatriya dərmanı istifadə etmədən; yalnız meditasiya, sərbəst əllə təsadüfi çəkdiyim naxışların içində itirmə və zaman-zaman ifa etdiyim zikrlər və bir də Qars doğumlu telepatinin mümkün olduğunu dünyaya anlatan Qurdjieffin Anadolu nəğmələrini qarışdıran bəstələri müşaiyətində atelyemin ortasında fırlanaraq çatmış ola bilərəmmi? Yaşadığım faciəli və əzablı ayrılığın verdiği yoxluq işin əslində yatırdı sanki. Hətta bütün məşğuliyyət bu yoxluluqdan qurtulmaq məqsədi ilə başladı. Həsr etməkdən birdən-birə heçliyə düşmək. Bu heçlikdən xilas olmağım dayanmaz istehsalla mümkün oldu. Boya, qələm və səthlərlə gözümün qarşısından keçən illüziyanı qeyd etməyə çalışdım. Sıxışıb qalan coşqu səthə yansıdı. İlk etdiyim işlər böyük ölçülü ev qapıları üzərinə atıq materiallarla həyata keçirdiyim upcycle asamblajlar oldu. Zamanla axtarışdan tamamilə mücərrədləşdim. Buraxdığım dərmanlardan sonra yuxularım haram oldu; günlərlə yuxusuz qalmağım məni gərginləşdirsə də yorğun, amma yoğun şüura apardı. Buludları izlədim. Mənzərəm sonu-bucağı olmayan üfüq idi. Əvvəl bulutlarda fiqurlar axtardım. Gözümün qarşısından keçən bu bütünlük içindəki şəkilsiz və ya şəkilli fiqurlar ilham mənbəyimə çevrildi. Başqa nəyi rəsm etməyə çalışa bilərdim ki. Dadını çıxardım. İşdə bu, əsasən 70x100 duralit üzərinə qarışıq texnika ilə çəkilmiş fiqurlar bu izləmlərin birer replikasıdır. Bir hissəsini başqa sənətçinin rəsmindən çıxmış kimi çəkməyə çalışdım. Olduqca çətin məşğuliyyət. İnsanın rəsmi öz barmaq izi kimi; müəyyən stil və toxuma izləmək istəmədim. Bu məşğuliyyətim sözügedən hərəkətli fiqurların axını boyunca davam edə bildi. İşlərimi "abstract graffiti" olaraq təyin etmək mənə uyğun gəlir. Yaradılan hər fiqur bir-birindən ayrı formalara malik olsa da iç-içə, üst-üstə və yan-yana gəldiklərində kompozisiya və bütünlüyə çatır. Yeni fizikanın başqa ölçülərdən həndəsi şəkilləri müşahidə edə bildiyi bu dövrdə mən də bu həndəsi şəkillərə müşayət edən və vaxtilə həyəcanla şahid olduğum —bəlkə zehnimin istehsal etdiyi, bəlkə də müqəddəs bitkilərin bizə göstərdiyi kimi— başqa ölçüyə aid fiqural şərhi əlimin dəydiyi qədər; sokak sənətçisinin və ya qraffitçinin taq-ının əyriliyilə çatdırmağa çalışdım.