Çirkli Kütlə

Guya şizofreninin ləkəvi fiqurları Yaşadığım üç aylıq bir prosesdə, psixiatrların tərifinə görə girdiğim psixozun təsiri artaraq şizofrenik bir nöqtəyə çatdı. Öz vəziyyətimdən nadir hallarda xəbərdar olanlardan biri olaraq özümü şanslı sayıram. Yaşadığım şeyin nə olduğunu bilirəm, nə qorxu, nə də narahatlıq daşıyırdım. Gözlərimin qarşısından axan fiqurlaşmış lələklər, rəsm etdiyim qədər rəngli olmasa da, bunu adi olmayan kimi təsvir etmək yanlış olmazdı. İnsan zehnı azad və variasiyası bol; mutant üzlər desəm, varlıqlar mı, istehsal etməkdə məhdudiyyətsiz bir yaradıcı. Özünəməxsus bir elmi-fantastik. Görünən və səthində hərəkət edən fiqurların kontur variasiyaları zəngin idi. Kontur sərhədləri və içərdikləri naxışlar bir-biri ilə həmsərhəd, yer-yer iç-içə, üst-üstə və yan-yana idi. Səthlərdən, zəminlərdən, bəzən də atmosferdən dəyişkən sürətlərlə axınlarını izləyib qaldım. Bəzən diqqətimi daha çox cəlb edən bir fiqur yavaşlayır, onu yaxşıca müşahidəmə icazə verirdi. Deyəsən bu fiqurların axın sürətini istiqamətləndirən mən idim. İçimi nə bir qorxu bürüdü, nə də gələcəyə dair narahatlıq. Sanki yaşadıqlarımın gəlib-keçici olduğunu içdən-içə bilirdim. Bu qorxusuz şüura sahib ola bilmişdən şanslıyam. Bol vizual zənginlik içində bir şizofrenikin içinə həbs olsam nə olar, damğalansam nə olar. Psixiatriyaya görə şizofreniya kəskin deyil, xroniki görülən və davamlılığı olan bir sindromdur. Əvvəl psixiatrik dərmanların dəstəyini aldım, amma sonra hər ay xəstəxanaya getməyə üşəndiyimdən vaz keçdim. Yol iki saat idi. Dərmansız çətinlik çəkdim, sıxıldım, bunaldım, amma bu vəziyyət məni olması lazım olan nöqtəyə daşıdı. Dərmanlar bu illüziyalara mane olmurdu, amma yuxu problemimi həll edirdi, yaşadığım bənzərsiz şeyin yaratdığı yorğunluğu alırdı. Mistisizm və metafizik mövzulara həmişə duyduğum maraq da içində bulunduğum vəziyyətin mənə lütfmüş kimi gəlməsinə səbəb oldu. Mənim bu dəhşətli deyil, maraqlı tapdığım qeyri-adi sindromla barışmağım asan oldu. İzlədiyim naxışların təfərrüatlı keyfiyyəti heyrətverici idi. Hər tərəfdən azadlığın bayrağını yellədən amorf üzlərin arasına bəzən mifoloji varlıqlar da qarışdı. Qanatlı ağ və qara əjdahalar idi bunlar. Bu mifoloji fiqur məni həmişə təsir altına almışdır. Yaşadıqlarımın fərqinə çatan annemin istəyi ilə bir klinikaya yatdım. Təxminən üç ay. Qarşılaşdığım onca maraqlı və özünəməxsus fiqur kənarında, tanımaqdan xoşbəxtlik duyduğum xüsusi insanlar da oldu. Məni heyrətə salan maraqla qarşıladılar. Yaşadığım xüsusi şey haqqında məlumatları varmış kimi danışdılar mənimlə. Kimsə mənə allah dedi, kimsə mələk, kimsə Anadolu miflərinə məxsus tanımadığım və indi xatırlamadığım müxtəlif adlar verdi. Bunun necə olduğunu və nə mənaya gəldiyini çox düşünmədim. Xəstəxananın mənə çəki artırmaqdан başqa faydası olmadı. Xəstəxana öncəsində, zamanında və sonrasında sindromun içindəykən başımda danışan qadın və kişilərdən ibarət bir komanda vardı. Bu komanda məni anatomik cəhətdən müşahidə edirdi, təlqinedici sözlərlə sakitləşdirməyə çalışır, yanımda olduqlarını hiss etdirirdi. Bu başımda danışan təlqinedici komandanın hər birinin həkim həssaslığındakı yanaşmaları onları birer mələk kimi düşünməyə səbəb oldu. Nə də olsa fərqli bir ölçünü izləyir və ya zehnimin mənə oynadığı oyuna şahid olurdum. Bəzən eşidəcəyim qorxudan məni uzaqlaşdıraraq gülünc şərhləri ilə gülümsətdi və rahatladadılar. Bəzən özümü öpməyi, sevməyi dedilər. Sanki bu qeyri-adi vəziyyəti realist yanaşmalarla normallaşdıraraq məni qorxudan uzaq tutmağa çalışdılar. Müvəqqəti olduğunu mənə hiss etdirdilər. Üç ay ərzində, arasında intensivləşən ataklar ilə yaşadığım bu vizual və eşitmə "kəskin şizofreniya" sindromu zehnimdə unutulmaz təcrübə kimi qaldı. Qısacası, qeyri-adi yüksək tezlik fenomeni varsa, mən qısa müddətə ona toxundum deyə düşünürəm. Şizofreniya gəlib-keçici xəstəlik deyil. Bu metafizik təcrübələrin qədim insan təcrübələrinin bütünündən təşkil olmasının, heç bir şey ifadə etməyən və məna yoxluğu ilə görülməsi mənə təkəbbürlü korlulu xatırladır. Metafizik dünyanı görmməkdən gəlmək, onu kiçik görmək və ayaq takımı cəhalətinə uyğun görmək insanı utanc içində qoymalıydı. Metafizik, marağa və həqiqətə atılan ilk addımdır. Təkamül sabitlərinin —qidalanma, çoxalma və coğrafi uyğunlaşma şərtləri xaricində— mövcud ola biləcək başqa sabitlərin, fərqli ölçüləri görə biləcəyimiz həqiqətinə dair qəbul edilə bilən təcrübələrin həyata keçirildiyi dövrə girdik. Karl Yunqdan Freydə, müasir insanın çıxılmaz vəziyyəti, içində var olduğu düzenin ona həqiqəti göstərməkdən uzaq olmasıdır. Sahib olma və rəqabətin sonu olmayan bu düzendə, fərdin öz həqiqətini bilməsi və yüzlərlə əsr ərzində təbiətinə görə əməkdaşlıqda olması. İslamın erkən dövrlərində Həllac-ı Mansur kimi enigmatik fiqurlar meditasiyalarında Allah ilə qarşılaşdıqlarını deyirdilər. İbn-i Ərəbi kimi alim, əsərlərindən birini Allahın özünə yazdırdığını dile gətirirdi. İbn Rüşd kimi daha rasional ustalar isə qədərə və axirətə inanmadığını açıq şəkildə ifadə edə bilirdilər. Bu çoxsəslilik zamanla yox oldu. Mənəviyyat və təcrübələri şüurlu olaraq pozuluyor sanki. Mistik təcrübələrin paylaşımı və ezoterik sirlər insana çox şey qatdı, amma qaydalar gərəyi adi xalqdan gizləndi. Çatmaq istədiyim nöqtə budur: Həqiqət olaraq adlandırmağı üstün tutduğum İbrahimi dinlər daxil, təbiəti, dağı, heybətli heyvanı müqəddəs bulan; ona ilahi qüdrətlər yükləyən; fərqli ölçülərə aid ola biləcək mifoloji varlıq formalarına bənzəsə də bənzəməsə də daha çox ruhani bir atmosferi qəbul edən hansı insan və ya topluluk olursa olsun, müasir dünyanın yaratdığı işğalçı mühit və materialın dəyəri metafizik dünyanın mahiyyətində yaratdığı vicdan düşməni kimi durur. Dayanmayan qazanc və sahipliyə —insan və ya məhsul— əsir düşən varlığın çəkdiyi əzab və məna yoxluğu; bəzilərinin isə bu nüvələrə əhəmiyyət verməməsi və ya mənalandıra bilməməsi onu daha insan edir. Zehni və varlığın təkləşdirilməsi və yabançılaşdırılması, insanın uzaqlaşıb özünə xəyali, itirilmiş və mənasız dünya qurmasına səbəb olur. Yaşadığım şeyin səbəbi məhz bu idi. Tək və əzab içində bulunduğum dövrdə özümə meditasiya və bəzi mistik məşqlər ilə kömək etməyə, tapdığım hər mənbəni oxumağa başladığımda nəsə tetiklənmişdi. Qaçış. Şizofreniya, insan zehninin tapdığı üsullardan biri bəlkə; şüurlu və ya şüursuz, refleksiv seçim. Şizofreniya atakları zamanı girdikləri dünyadan məmnun olan şizofrenlər tanıyıram. Çoxu öz dünyalarında istehsal etdikləri şeirlər, plastik sənətlər və ya müxtəlif təcrübələrlə bənzərsiz və orijinaldır. Digər vacib xüsusiyyətləri anlaşılmaq və ya bəyənilmək kimi narahatlıq daşımamalarıdır. Çoxu şizofrenik atak əlbəttə mənim yaşadığım deyilən tamaşa həyəcanını ehtiva etmir. Qeyri-adi olan, kəskin görülməsi qəbul edilməyən və davamı olacağı iddia olunan psixiatrik qəbula baxmayaraq, mənim sindromumun sonu olacağı hissi əvvəldən ehtiva etməsi idi. Cəmləşdirdiyim meditasiyalarda hiss etdiyim və bəzən göydə gördüyüm neonlaşan rənglər, qısa müddətdə çatdığım bu təsiredici səviyyəyə müasir mistiklərin bəzən çox tez, bəzən isə çoxlu təcrübədən sonra çatdığını və hər ikisinin də normal olduğunu dedikləri düşündürdü. Bu vəziyyətdə yaşadığım şey şizofrenik atak, yoxsa cəmləşmə qabiliyyətim normaldan yuxarıdırsa vizual və eşitmə təcrübəsidir məsələsində şübhə etdim. Özümü çətinlikli sufi təcrübəsi keçirmiş sayam, amma fəna fillah mərtəbəsinə, təkbaşına ateliyemdə, heç bir psixiatriya dərmanı istifadə etmədən; yalnız meditasiya, sərbəst əllə təsadüfi çəkdiyim naxışların içində itişim və vaxtaşırı icra etdiyim zikrlər, bir də Qars doğumlu, telepatyanın mümkün olduğunu dünyaya izah edən Qurdciyevin Anadolu melodiyalarını qarışdıran bəstələri müşayiəti ilə, ateliyemin ortasında dönə-dönə çata bilmişəmmi? Yaşadığım faciəli və əzablı ayrılığın verdiği yoxsunluq işin mahiyyətində yatırdı. Hətta bütün uğraş bu yoxsunluqdan qurtulmaq məqsədi ilə başladı. Sədaqətdən birdən-birə heçliyə düşmək. Bu heçlikdən qurtulmağım durmaq bilməyən istehsalla mümkün oldu. Boya, qələm və səthlərlə gözümün qarşısından axıb keçən illüziyanı qeyd etməyə çalışdım. Sıxılıb qalan coşqu səthə yansıdı. İlk etdiyim işlər, böyük ölçülü ev qapıları üzərinə tullantı materialları ilə həyata keçirdiyim upcycle asamblajlar oldu. Zamanla axtarışdan tamamilə soyutlandım. Buraxdığım dərmanlardan sonra yuxularım haram oldu; günlərcə yuxusuz qalmağım məni gərgin etsə də yorğun lakin intensiv şüura daşıdı. Buludları izlədim. Məndə sonsuz üfüq vardı. Əvvəl buludlarda fiqurlar axtardım. Gözümün qarşısından axıb keçən bu tamlıq daxilindəki şəkilsiz və ya şəkilli fiqurlar ilham mənbəyimə çevrildi. Başqa nəyi rəsm etməyə çalışa bilərdim ki. Dadını çıxardım. Budur bu, ümumi 70x100 duralit üzərinə qarışıq texnika ilə çəkilmiş fiqurlar, bu müşahidələrin birer replikasıdır. Hissəsini başqa sənətkarın naxışından çıxmış kimi çəkməyə çalışdım. Olduqca çətin uğraş. İnsanın naxışı öz barmaq izi kimi; müəyyən stil və hörük izləmək istəmədim. Bu uğraşım sözügedən hərəkətli fiqurların axını boyunca davam edə bildi. İşlərimi "abstract graffiti" olaraq təyin etmək mənə uyğun gəlir. Yaradılmış hər fiqur bir-birindən ayrı formalara sahib olsa da iç-içə, üst-üstə və yan-yana gəldikdə kompozisiya və tamlığa çatır. Yeni fizikanın başqa ölçülərdən həndəsi şəkilləri müşahidə edə bildiyi bu dövrdə, mən də bu həndəsi şəkillərə müşayiət edən və vaxtilə həyəcanla şahid olduğum —bəlkə zehnimin istehsal etdiyi, bəlkə də müqəddəs bitkilərin bizə göstərdiyi kimi— başqa ölçüyə aid fiqursal şərhlər əlim çatan qədər; küçə sənətkarı və ya qraffitiçinin taqinin əyrilik ilə ötürməyə çalışdım.