Rainer'dən Sonra

Obraz İlə Hesablaşmaq

Arnulf Rainer, 1929–2025

'Üst-üstə boyama' texnikası ilə tanınan Avstriyalı rəssam Arnulf Rainer həyatını itirdi.

1950-ci illərdən başlayaraq Rainer həm özünün, həm də başqalarının əsərlərinin üzərinə rəsm çəkdi. Başlanğıcda maddi məcburiyyətdən yarandı: "Pulum yox idi, bit bazarlarından köhnə rəsmlər alırdım, yeni kətanlardan ucuz idilər."

Arnulf Rainer'in ölümü (1929–2025), yalnız bir rəssamın itkisi deyil; müasir və çağdaş sənətin ən narahatedici suallarından birinin yenidən stolun üzərinə qoyulmasıdır:

Bir obraz nə vaxt tamamlanır və kim tərəfindən?

Rainer'dən sonra arxada qalan şey "üzərinə boyanmış" rəsmlər deyil, üzərində düşünülməsi məcburi buraxılmış səthlərdir. O, sənət tarixinin obraza duyduğu hörmət deyil, obrazın daşıdığı yükü ciddi götürdü. Buna görə də onun təcrübəsi vandalizm deyil, bir üzləşmə forması idi. Rainer boyamadı; basırdı, örtdü, yaraladı, geri çəkildi. Və bu geri çəkilmə, tamaşaçını aktiv bir şahidə çevirdi.

Bu gün Rainer'in ölümünün dərhal ardından Damien Hirst ilə həyata keçirilmiş ortaq sərgini yenidən oxumaq, bu şahidliyi daha da kəskinləşdirir.

Var Olanın Üzərində Yenidən İstehsal: Parazit, yoxsa Müqavimət?

Rainer'in təcrübəsi tez-tez "mövcud əsərin üzərinə edilən müdaxilə" kimi təyin edildi. Bu təyin natamamdır. Çünki burada söhbət gedən bir əlavə deyil, bir gərginlik yaratma əməliyyatıdır.

Təbiətdə parazit, sahibini yeyir.

Rainer'də isə altdakı obraz ölmür; müqavimət göstərir.

Fotoşəkillər, çaplar, öz köhnə işləri və ya tarixi obrazlar... Rainer üçün bunlar müqəddəs başlanğıc nöqtələri deyil, hesablaşılması lazım olan səthlərdır. Onun qaralamalarını altdakı obrazı gizlətmək üçün deyil, həmin obrazın hələ də orada olduğunu xatırlatmaq üçündir. Tamaşaçı gördüyündən çox görmədiyinə üzləşir.

Bu mənada Rainer'in işi nə makyaj, nə də düzəltmədir. Əksinə, sənətin "tamamlanmışlıq" iddiasına yönəldilmiş sistematik bir etirazıdır.

Dekonstruksiyadan Artıq: Bitməmişlik Etikası

Rainer'i yalnız bir dekonstruktiv kimi oxumaq kifayətsiz qalır. O, dağıdarkən yenidən qurur; örtərkən açır. Bu ikili hərəkət, Umberto Eco'nun Açıq Əsər anlayışı ilə güclü şəkildə kəsişir.

Rainer'in işləri:

Tək bir məna təklif etmir

Bağlı bir estetika təqdim etmir

Tamaşaçını passiv alıcıya endirmir

Əksinə, tamaşaçını qaşımağa dəvət edir. Bu qaşıma fiziki deyil, zehnidir. Rainer'in səthləri tamamlanmağı rədd edən sahələrdir. Onlar bir nəticə deyil, bir prosesdir.

Sənət burada bir obyekt olmaqdan çıxır; etik bir tutuma çevrilir.

Hirst İlə Yan-yana: Ölümün Təmsili, yoxsa Ölümlə Təmas?

Damien Hirst ilə Rainer'in eyni sərgi kontekstində düşünülməsi təsadüfi deyil. İki rəssam da ölümlə maraqlanır; lakin tamamilə zid istiqamətlərdən.

Hirst ölümü vitrində təqdim edir, obyektləşdirir, dondurur.

Rainer ölümü səthdə yaşadır; yaralayır, basır, geri çağırır.

Bu ziddiyyət bizə şunu soruşur:

Ölüm təmsil oluna bilər, yoxsa ancaq ona məruz qalaraq düşünülə bilər?

Rainer'in cavabı aydındır: Ölüm göstərilmir, iz qoyur. Onun rəsmləri bu izlərin daşıyıcısıdır.

Arnulf Rainer'dən Sonra: Obrazla Daha Az Hörmətli, Daha Dürüst Münasibət

Rainer'dən sonra sənət tarixinə qalan ən güclü irs budur:

Obraza hörmət, onu qorumaqla deyil; onu narahat edəcək qədər ciddi götürməklə mümkündür.

Bu gün rəqəmsal çoxaltmanın və hamar estetiklərin hökmran olduğu bir dövrdə Rainer'in işləri hələ də narahatedicidir, bunun səbəbi məhz budur. O, obrazın rahatlığını pozdu. Sənəti vitrin deyil, münaqişə sahəsi kimi gördü.

Collecist üçün Rainer'i anmaq nostaljik hörmət duruşu deyil. Bu, çağdaş sənətin hələ açıq olan bir sualını canlı saxlamaqdır:

Sənət dünyanı gözəlləşdirmək üçün mövcuddur, yoxsa onu olduğu kimi görməkdən qaçmamamız üçün? Arnulf Rainer bu suala cavab vermədi.

Ancaq onu görmədən gəlməyimizi də qeyri-mümkün etdi.

S.Ç. Özkəfəli

2026 Yanvar 4