YANINDA DANIŞMAQ; KÖVRƏK RİTM

Zaman, Məkan və Bədən Üzərindən Səssizliyin Siyasəti

Kino və müasir sənət praktikası arasındakı sərhədlərin bulanıqlaşdığı bir dövrdə, üç fərqli nəsil və coğrafyadan gələn sənətçi—Ira Sachs, Béla Tarr və Karimah Ashadu—ortaq estetik müqavimət xətti yaradırlar: gündəlik həyatın adi anlarını monumental etmək, görünməz olanı görünən hala gətirmək və sürətin dayatdığı hekayə iqtisadiyyatına qarşı zamansallığın özünü siyasi vasitə kimi istifadə etmək. Bu üç ad, fərqli mediumlar və kontekstlər içində işləsələr də, hökmran hekayə strukturlarına qarşı səssizliyi, gözləməyi və müşahidəni radikal tavır kimi mövqeləndirirlər. Sachs-ın queer intimacy üzərinə qurduğu mikro-kainatlar, Tarr-ın apokaliptik yavaşlığı içində həll olunan insanlıq halları və Ashadu-nun postkolonial Laqoşda bədənin məkanla qurduğu danışıq, hamısı eyni sualı fərqli tonlarda soruşurlar: Tələsik istehsal olunan, istehlak olunan və unudulan bir dünyada, durmaq və baxmaq necə bir fəallıq daşıyır?

Ira Sachs-ın kinosu, queer kinomanın siyasi mövqeyini melodramanın intimacy gücü ilə birləşdirərək, şəxsi sahənin öz içində necə ideoloji müharibə sahəsinə çevrildiğini göstərir. "Passages" və "Frankie" kimi filmlərində, personajlar arasındakı emosional jeopolitika, məkanın Paris mənzili, Portuqaliyada yay evi personajların arzularını necə formalaşdırdığını və məhdudlaşdırdığını ortaya qoyur. Sachs, John Cassavetes-in improvizasiya intimacy anlayışını queer həssaslıqla yenidən kodlayarkən, heteronormativ hekayə strukturlarının dayatdığı "həll" və "bağlanış" mexanizmlərini rədd edir. Onun personajları həll olunmur, sadəcə mövcud olurlar qeyri-müəyyənlikləri, ziddiyyətləri, bitməyən danışıqları ilə. Bu, klassik Hollywood dramaturqiyasının səbəb-nəticə zəncirini qıran, bunun yerinə emosional vəziyyətlərin eyni zamanlılığını təklif edən kinoçuluqdur. Sachs-ın kamera hərəkəti, personajların bədənlərini izləyərkən, onları heç vaxt hakimiyyət mövqeyinə yerləşdirmir; əksinə, kövrəkliklərini, müdafiəsizliklərini, arzularının uyğunsuzluğunu qeyd edir. Bu, queer kinomanın əsas siyasətidir: normativ hekayənin "inkişaf yayı" yerinə, daim başa qayıtma, yenidən danışıq etmə, heç vaxt tam olaraq yerinə oturmama halını qəbul etmək.

Béla Tarr-ın vəfatı ilə birlikdə kino, yavaşlığı estetik seçimdən ötrü, ontoloji mövqe kimi istifadə edən nadir ustalarından birini itirdi. Tarr-ın filmləri "Satantango", "The Turin Horse", "Werckmeister Harmonies" zamanın axınını o qədər dəyişdirir ki, tamaşaçı üçün seyr təcrübəsi demək olar ki, meditativ prosesə çevrilir. Ancaq bu yavaşlıq, kontemplatif dəbdəbədən deyil, varoluş zəruriyyətindən qaynaqlanır. Tarr-ın Macar kəndində palçığa batmış insanları, sonsuz yağış altında gözləyən fiqurları, dövri zamansallıq içində hərəkət edirlər tarixin irəliləyiş mifi burada tamamilə çökgün vəziyyətdədir. Tarr, Andrei Tarkovsky-nin spiritual transcendence-ini dünyəvi materializmə çevirir; onun personajları xilas olmağı gözləmirlər, sadəcə dözürlər. Uzun plan-sekansları, müşahidəni passiv fəaliyyətdən aktiv iştirakə çevirirkən, tamaşaçıya personajlarla birlikdə "gözləmə" əməlini bölüşmək məsuliyyətini verir. Bu, kinomanın kapitalist istehlak məntiqi sürətli kəsmələr, informasiya bombardmanı, emosional manipulyasiya qarşı ən radikal müqavimətlərdən biridir. Tarr-ın estetikası, Theodore Adorno-nun "neqativ dialektika" anlayışı ilə rezonansa girir: təsdiq etmək yerinə inkar etmək, sintez yerinə ziddiyyəti davam etdirmək, həll yerinə həllsizliyi göstərmək. Onun filmləri, varoluş böhranının spektaklını yaratmır; əksinə, böhranı gündəlik həyatın toxumasına yerləşdirirlər.

Karimah Ashadu, Tarr və Sachs-ın kinematik zamanla qurduğu əlaqəni, müasir sənətin məkan-bədənə fokuslanmış praktikalarına daşıyır. Nigeriyalı sənətçinin Camden Arts Centre-dakı sərgisi, Laqoşun urban fabric-ini, bədənin məkanla qurduğu danışığı və postkolonial şəhərləşmənin yaratdığı gərginliyi video enstalasiyaları və fotoqrafik kompozisiyalar vasitəsilə ele alır. Emmanuel İduma-nın tənqidində vurğuladığı kimi, Ashadu-nun işləri, "sənədləşdirmə" və "qurgulaşdırma" arasındakı sərhədi sual edərək, observational cinema ənənəsini müasir sənət kontekstinə transfer edir. Laqoşun küçələrində, bazarlarında, keçidlərində hərəkət edən bədənlər, Ashadu-nun kamerasında nə tam mənada azad, nə də tam mənada məhdudlaşmış; onlar daim danışıq halındadırlar. Bu, Henri Lefebvre-nin "məkanın istehsalı" nəzəriyyəsi ilə üst-üstə düşür: məkan, əvvəlcədən verilmiş şablon deyil, sosial münasibətlərin daim yenidən istehsal olunduğu sahədir. Ashadu-nun kamera bucağı, adətən göz səviyyəsində və ya bir az altında qalır, bu da tamaşaçını hierarchical pozisiyadan çıxarıb, müşahidə olunan bədənlərlə bərabər səviyyəyə yerləşdirir. Bu, müstəmləkəçi baxışın yuxarıdan, xaricdən, obyektləşdirərək tam əksidir. Ashadu, Trinh T. Minh-ha-nın "speaking nearby" (yanında danışmaq) anlayışını vizual olaraq təcrübəyə çevirir: mövzusu haqqında deyil, mövzusu ilə birlikdə danışır.

Bu üç sənətçinin ortaq zəmini, "yavaşlıq" və "səssizlik" hadisəsini passiv geri çəkilmə kimi deyil, aktiv müdaxilə kimi mövqeləndirmələrində yatır. Həm Sachs-ın intimate dramları, həm Tarr-ın eksistensial tabloları, həm də Ashadu-nun urban etnoqrafiyası, "hekayə" anlayışının özünü sorğulayır. Klassik hekayə strukturu qurulma, toqquşma, həll kapitalist istehsal məntiqinin estetik qarşılığıdır; problem müəyyənləşdirilir, işlənir, paketlənir və istehlak edilir. Bu üç ad isə, həlli rədd edərək, qeyri-müəyyənliyi davam etdirərək, bağlanışı təxirə salınaraq, bu məntiqdən kənara çıxırlar. Onların estetikası, Walter Benjamin-in "dialektik obraz" anlayışı ilə səsləşir: keçmiş və indi, ümid və ümidsizlik, hərəkət və durğunluq eyni vaxtda, həll olunmadan bir yerdə saxlanılır.

Kompozisiya səviyyəsində də maraqlı üçlük təşkil edirlər. Sachs-ın filmləri adətən üçbucaq kompozisiyalarla işləyir iki personaj arasındakı gərginlik, üçüncü unsurun (başqa personaj, məkan, arzu obyekti) müdaxiləsi ilə yenidən qurulur. Tarr-ın kadr seçimləri, adətən mərkəzə yerləşdirilmiş fiqur və ya obyekt ətrafında, simmetrik ancaq dinamik tarazlıqlar qurur. Ashadu isə, üçlü video proyeksiya enstalasiyalarında, fərqli zamansal və məkansal qatları bir yerdə təqdim edərək, tamaşaçının algısını parçalayır. Bu, qızıl nisbət kimi klassik kompozisiya qaydalarına göndərmə deyil; əksinə, bu qaydaların dayatdığı "uyğunluq" və "balans" mifini pozma cəhdidir. Onların estetikası, "gözəllik" yerinə "gərginlik", "harmoniya" yerinə "ziddiyyət" üzərində qurulub.

İctimai səviyyədə, bu üç ad, "ast-üst" hierarxiyalarına qarşı fərqli amma bir-birini tamamlayan reflekslər inkişaf etdirirlər. Sachs, queer münasibətlərini heteronormativ güc dinamikalarından müstəqil şəkildə təmsil edərək, arzunun özünün ideoloji strukturlarla necə çirkləndirilmədiyini amma yenə də onlardan sızabiləcəyini göstərir. Tarr, kənd yoxsulluğu və sosialist sonrası çöküşü, qurban hekayəsinə düşmədən, personajlarına ləyaqət və müqavimət qabiliyyəti verərək ele alır. Ashadu, postkolonial subyektləri, Qərb sənət tamaşaçısının "köməyə ehtiyacı olan" və ya "ekzotik" kateqoriyalarına sığdırmadan, öz məkansal və sosial danışıqlarının aktiv subyektləri kimi mövqeləndirirlər. Üçü də, təmsil siyasətlərində, liberal "daxil etmə" ritorikasından kənara çıxaraq, struktural olaraq xaric edilmiş bədənlərin və təcrübələrin necə öz görüş və hekayə rejimlərini yarada bildiklərini araşdırırlar.

Bu sənətçilərin yaratdığı diskurs mənzərəsi, indiki zamana dair dərin narahatlıq daşıyır. Sachs-ın personajları, neoliberal fərdiyyətçilik söyləmi içində intimacy-yi yenidən inşa etməyə çalışırlar, Tarr-ın fiqurları, tarixin sonu hekayəsinin dağıntılarında mövcud olmağa davam edirlər. Ashadu-nun Laqoşu isə, qlobal kapitalizmin məkansal bərabərsizliklərinin ən çılpaq halının səhnəsidir. Ancaq üçündə də ümid cücərməsi var: səssizlik, yavaşlıq və müşahidə, sadəcə melankoli və ya pasiflik deyil, həm də müqavimət və yenidən qurma potensialı daşıyır. Kino və müasir sənət, bu üç adın əlində, sadəcə dünyanı təmsil edən deyil, dünyanı fərqli algılama və təcrübə etmə üsulları təklif edən vasitələrə çevrilir. Onların ortaq manifestosu, əgər formulaya çevriləcəksə, belə ola bilər: Sürətlənən dünyada durmaq, səs-küylü dünyada səssizləşmək, spektakülyer dünyada adiliyi monumental etmək, bunlar estetik seçimlər deyil, varoluş və siyasi zərurətlərdir.

Mənbə əsərləri: Ira Sachs müsahibəsi (ArtReview), Béla Tarr anısına məqalə (ArtReview), Karimah Ashadu sərgisi tənqidi - Emmanuel İduma (ArtReview, Camden Arts Centre)

Collecist