Varlıqlar

Sözümövrə şizofreniyanın ləkəli fiqurları Yaşadığım üç aylıq bir prosesdə, psixiatrların tərifimillə girdiyim psixozun təsiri artaraq şizofrenik bir nöqtəyə çatdı. Öz durumumun nadir olaraq farkında olanlardan biri kimi özümü xoşbəxt sayıram. Yaşadığım şeyin nə olduğunu bilir, nə qorxu nə də narahatlıq daşıyırdım. Gözlərimin önündən axan fiqurləşmiş lələkər, təsvir etdiyim qədər rəngli olmasalar da, bunu adi xaricdən kənar olaraq müəyyənləşdirmək yanlış olmazdı. İnsan zehni azad və variasiyası bol; mutant üzlər mi desəm, varlıqlar mı, istehsal etməkdə sərhədsiz bir yaradıcı. Özünə xas bir elmi-fantastika. Görünən və səthində hərəkət edən fiqurların kontur variasiyaları zəngin idi. Kontur sərhədləri və ehtiva etdikləri naxışlar bir-birilərillə sərhəd, yer-yer iç-içə, üst-üstə və yan-yana idi. Səthlərdən, zəminlərdən, bəzən də atmosferdən dəyişən sürətlərlə axışlarını izləyib qaldım. Bəzən marağımı daha çox cəlb edən bir fiqur yavaşlayır, onu yaxşıca müşahidə etməyimə icazə verirdi. Deyəsən bu fiqurların axış sürətini istiqamətləndirən mən idim. İçimi nə bir qorxu bürüdü nə də gələcəyə dair bir narahatlıq. Sanki yaşadıqlarımın gəlib-keçici olduğunu içdən-içə bilirdim. Bu qorxusuz şüura sahib ola bilmiş olmaqdan şanslıyam. Bol vizual zənginlik içində bir şizofreninin içinə həbs olsam nə olar, damğalansam nə olar. Psixiatriyaya görə şizofreniya kəskin deyil, xroniki görülən və davamlılığı olan bir sindrom. Əvvəl psixiatrik dərmanların dəstəyini aldım amma sonra hər ay xəstəxanaya getməyə üşəndiyimdən vaz keçdim. Yol iki saat idi. Dərmansız zorlandım, darıxdım, bunaldım amma bu hal məni olması lazım olan bir nöqtəyə daşıdı. Dərmanlar bu illüziyalara mane olmurdu amma yuxu problemimi aradan qaldırır, yaşadığım benzərsiz şeyin yaratdığı yorğunluğu alırdı. Mistisizm və metafizik mövzularına həmişə hiss etdiyim maraq da içində olduğum durumun mənə bir lütufmuş kimi gəlməsinə səbəb oldu. Mənim bu dəhşətli deyil, maraqlı tapdığım sıra xaricdən kənar sindromla uzlaşmam asan oldu. İzlədiyim naxışların təfərrüatlı keyfiyyəti heyrət verici idi. Hər tərəfdən azadlığın bayrağını yellədən amorf üzlərin arasına bəzən mifologiyalaştırıcı varlıqlar da qarışdı. Qanadlı ağ və qara əjdahalardı bunlar. Bu mifik fiqur məni həmişə təsirləndirmişdir. Yaşadıqlarımın farkına çatan anamın istəyiylə bir klinikaya yatdım. Təxminən üç ay. Rastlaşdığım onca maraqlı və özünəməxsus fiqur xaricində, tanımaqdan xoşbəxtlik duyduğum xüsusi insanlar da oldu. Məni heyrətə salan bir maraqla qarşıladılar. Yaşadığım xüsusi şey haqqında məlumatları varmış kimi konuşdular mənimlə. Bəziləri mənə ilah dedi, bəziləri mələk, bəziləri Anadolu miflərindən tanımadığım və indi xatırlamadığım müxtəlif adlar verdi. Bunun necə olduğunu və nə mənaya gəldiyini çox düşünmədim. Xəstəxananın mənə kilo almaqdan başqa faydası olmadı. Xəstəxana öncəsində, zamanında və sonrasında sindromun içindəykən kafamın içində danışan qadın və kişilərdən ibarət bir komanda vardı. Bu komanda məni anatomik olaraq müşahidə edir, təlqin edici sözlərlə sakitləşdirməyə çalışır, yanımda olduqlarını hiss etdirirdi. Bu kafamda danışan təlqin edici komandanın birer həkim həssaslığındakı yanaşmaları, onları birer mələk olaraq düşünməyimə səbəb oldu. Nə də olsa fərqli bir ölçünü izləyir ya da zehnimin mənə oynadığı oyuna şahid olurdum. Bəzən eşidəcəyim qorxudan məni uzaqlaşdıraraq gülünc şərhlərillə gülümzədib rahatlıtdılar. Bəzən özümü öpməyimi, sevməyimi dedilər. Sanki bu sıra xaricdən kənar durumu realistik yanaşmalarla normallaşdıraraq məni qorxudan uzaq tutmağa çalışdılar. Müvəqqəti olduğunu mənə hiss etdirdilər. Üç ay boyunca, ara-sıra yoğunlaşan hücumlarla yaşadığım bu vizual və eşitmə "kəskin şizofreniya" sindromu zehnimədə unudulmaz təcrübə olaraq qaldı. Qısaca, sıra xaricdən kənar yüksək tezlik fenomeni varsa, mən qısa müddətə ona toxundum deyə düşünürəm. Şizofreniya gəlib-keçici xəstəlik deyil. Bu metafizik təcrübələrin qədim insan təcrübələrinin bütövündən yaranmasının, heç bir şey ifadə etməyən və mənadan yoksul görülməsi mənə kibirli bir korluğu xatırladır. Metafizik dünyanı görmədən gəlmək, onu kiçik saymaq və ayaq takımı cahilliyi uyğun görmək insanı şərm içində buraxmalıydı. Metafizika, marağa və həqiqətə atılan ilk addımdır. Təkamül sabitlərinin —qidalanma, çoxalma və coğrafi uyğun şərtləri xaricində— mövcud ola biləcək başqa sabitlərin, fərqli ölçüləri görə biləcəyimiz həqiqətinə dair qəbul edilə bilən təcrübələrin gerçəkləşdiyi dövrə girdik. Carl Jungdan Freuda, müasir insanın açmazı, içində var olduğu qaydasının ona həqiqəti göstərməkdən uzaq olmasıdır. Malik olmanın və rəqabətin sonu olmayan bu qaydasında, fərdin öz həqiqətini bilməsi və yüzlərcə əsrdir təbiəti gərəyincə əməkdaşlıqda olması. İslamın erkən dövrlərində Həllac-ı Mənsur kimi enigmatik fiqurlar meditasiyalarında Allah ilə qarşılaşdıqlarını deyirdi. İbn-i Ərəbi kimi alim əsərlərindən birini Allahın özünə yazdırdığını dillə gətirirdi. İbn Rüşd kimi daha rasional ustalar isə qədərə və axirətə inanmadığını açıq şəkildə ifadə edə bilirdi. Bu çoxsəslilik zamanla yoq oldu. Mənəviyyat və təcrübələri şüurlu olaraq pozur sanki. Mistik təcrübələrin paylaşılması və ezoterik sirlər insana çox şey əlavə etdi amma qaydalar gərəyincə adi xalqdan gizləndi. Çatmaq istədiyim nöqtə budur: Həqiqət olaraq adlandırmağı üstün tutduğum İbrahim dinləri daxil olmaqla, təbiəti, bir dağı, heybətli heyvanı müqəddəs tutan; ona ilahi qüdrətlər yükləyən; fərqli ölçülərə aid ola biləcək mifologiyalaştırıcı varlıqsal formalara oxşasa da oxşamasa da daha çox ruhsal atmosferi qəbul edən hansı insan ya da icma olursa olsun, müasir dünyanın yaratdığı işğalçı mühit və materialın dəyəri metafizik dünyanın mahiyyətində yaratdığı vicdanın düşməni kimi görünür. Durmayan qazanca və sahibliyə —insan ya da məhsul— əsir düşən varlığın çəkdiyi əziyyət və məna yoxluğu; bəzilərinin isə bu nüvələrə əhəmiyyət verməməsi ya da mənalaşdıra bilməməsi, onu daha insan edir. Zehnin və varlığın təkləşdirilməsi və yadlaşdırılması, insanın uzaqlaşıb özünə xəyali, itkin mənadan yoksun bir dünya qurmasına səbəb olur. Yaşadığım şeyin səbəbi tam da bu idi. Tək və əziyyət içində olduğum dövrədə özümə meditasiya və bəzi mistik məşqlərlə kömək etməyə, tapdığım hər mənbəyi oxumağa başlayanda nələrsə tetiklənmiş olmalıydı. Bir qaçış. Şizofreniya, insan zehninin tapdığı üsullardan biri bəlkə də; şüurlu ya da şüursuz, refleksiv seçim. Şizofreniya hücumlarında daxil olduqları dünyadan məmnun olan şizofreniklər tanıyıram. Əksəriyyəti, öz dünyalarında yaratdıqları şeirlər, plastik sənətlər ya da fərqli təcrübələrlə benzərsiz və orijinal. Digər mühüm xüsusiyyətləri, anlaşılmaq ya da bəyənilmək kimi narahatlıq daşımamalarıdır. Əksər şizofrenik hücum əlbəttə mənim yaşadığım deyilən tamaşa bir həyəcan ehtiva etmir. Sıra xaricdən kənar olan, kəskin görülməsi qəbul edilməyən və davamı olacağı iddia edilən psixiatrik qəbula baxmayaraq, mənim sindromumun sonu olacağı hissiyyatını əvvəldən ehtiva etməsi idi. Konsentrasiya etdiyim meditasiyalarda hiss etdiyim və bəzən göydə gördüyüm neonlaşan rənglər, qısa müddətdə çatdığım bu təsirli səviyyəyə müasir mistiklərin bəzən çox daha erkən, bəzən də bir çox təcrübənin ardından çatıldığını və hər ikisinin də normal olduğunu dediklərini düşündürdü. Bu halda yaşadığım şeyin şizofrenik hücummu, yoxsa konsentrasiya qabiliyyətim normalın üzərindəydirsə vizual və eşitmə təcrübəsimü olduğu mövzusunda şübhə hiss etdim. Özümü zəhmətli sufi təcrübəsi yaşamış saya bilmərəm amma fəna fillah mərtəbəsinə, tək-təkha atelyeimdə, heç bir psixiatriya dərmanı işlətmədən; yalnız meditasiya, sərbəst əllə təsadüfi çəkdiyim naxışların içində itkimiz və zaman-zaman performans etdiyim zikrlər, bir də Qars doğumlu, telepatiyanın mümkün olduğunu dünyaya anladan Gürdjiyefin Anadolu nəğmələrini qarışdıran bəstələri müşayiətiylə, atelyemin ortasında dönə-dönə çatmış ola bilərəmmi? Yaşadığım faciəli və əziyyətli bir ayrılığın verdiyi yoxluq işin mahiyyətində yatırdı. Hətta bütün məşğuliyyət bu yoxluqdan qurtulmaq məqsədilə başlamışdı. Bir sadiqlikdən birdən-birə bir heçliyə düşmək. Bu heçlikdən qurtulmam, durmaq bilməyən istehsalla mümkün oldu. Boya, qələm və səthlər gözümün qarşısından keçib-gedən illüziyanı qeyd etməyə çalışdım. Sıxışıb-qalan coşqu səthə əks etdi. İlk etdiyim işlər, böyük ölçülü ev qapıları üzərinə atıq materiallarla həyata keçirdiyim upcycle asamblajlar oldu. Zamanla axtarışdan tamamilə soyutlandım. Buraxdığım dərmanlardan sonra yuxularım haram oldu; günlərlə yuxusuz qalmam məni gərgin etsə də yorğun amma yoğun şüura daşıdı. Buludları izlədim. Mənzərəm ucsuz-bucaqsız üfüq idi. Əvvəl buludlarda fiqurlar axtardım. Gözümün qarşısından keçib-gedən bu bütövlük içindəki şəkilsiz ya da şəkilli fiqurlar ilham mənbəyimə çevrildi. Başqa nəyi təsvir etməyə çalışa bilərdim ki. Dadını çıxardım. İşdə bu, əsasən 70x100 duralit üzərinə qarışıq texnika ilə çəkilmiş fiqurlar, bu müşahidələrin birer replikasıdır. Bir hissəsini başqa sənətçinin rəsmindən çıxmış kimi çəkməyə çalışdım. Olduqca çətin məşğuliyyət. İnsanın rəsmi öz barmaq izi kimi; müəyyən stil və toxunuş izləmək istəmədim. Bu məşğuliyyətim, sözügedən hərəkətli fiqurların axışı boyunca davam edə bildi. İşlərimi "abstract graffiti" olaraq müəyyənləşdirmək mənə uyğun gəlir. Yaradılan hər fiqur bir-birindən ayrı formalara sahib olsa da iç-içə, üst-üstə və yan-yana gəldiklərində kompozisiya və bütövlüyə çatır. Yeni fizikanın başqa ölçülərdən həndəsi formaları müşahidə edə bildiyi bu əsrdə, mən də bu həndəsi formalara müşayiət edən və bir zamalar həyəcanla şahid olduğum —bəlkə zehnimin yaratdığı, bəlkə də müqəddəs bitkilərin bizə göstərdiyi kimi— başqa ölçüyə aid fiqursal şərhlər, əlim nə qədər çatırsa; küçə sənətçisinin ya da qraffitçinin tag-inin çevikliyilə ötürməyə çalışdım.