Sabah, en azından bizim mahalledeki horozlar söylenmeden ben kalktım. Daha doğrusu bedenim kalktı; kafam çoktan söyleniyordu. Gece gördüğüm rüyanın tortusu hâlâ üstümdeydi: Abimin bir tomar parasını cebime indiriyor, sonra utancımdan geri veriyordum. Rüya bile bana tam bir suçlu olma cesareti tanımamıştı. Ardından bedenim yine rüyanın içinde kendi yorumunu yaptı; temiz bir boşalma, kirden kurtulma hissi veren bir sıçma sahnesi. İnsan bazen ruhunun analizini klozetten daha dürüst yapan başka bir yer olmadığını düşünüyor.

Belki de mesele buydu. İçimde biriken şeyi atmaya çalışıyordum yıllardır. Negatif olanı, çürüyeni, insanı kendinden soğutan şeyi.

Sabah telefonda gezinirken ilk posta denk geldim. Mesleğe yeni başlamış, hem küratör hem galerici olduğunu bir nedenle tanışıp öğrendiğim bir bayan, iki arkadaşıyla verdiği pozun altına “sanat iyileştirir” yazmıştı. Cümleyi iki kere okudum. Bir kez sinirle, ikinci kez kıskançlıkla.

O fotoğrafa uzun uzun baktım. Üç kişi, bir kare, altında pazarlanabilir bir teselli.

Debord, gösterinin “olumlanmış” bir dünya kurduğunu söylerdi; itiraz edilemeyen, çünkü itirazı bile kendi içine yutan.

“Sanat iyileştirir” cümlesi tam böyle bir cümle. Kimse karşı çıkamaz. Çıkanın insanlığından şüphe edilir. Oysa o cümlenin içinde, sanatın ne olduğuna dair bir karar gizli; iyileştiren, rahatlatan, dekoratif, satılabilir, kurumsal sponsorluk metinlerine sığabilen bir sanat. Yani aslında hiç sanat olmayan bir şey.

Çünkü benim içime işleyen sanat, kartpostallık bir iyileşme vadetmiyordu. Daha çok Van Gogh gibi bir şeydi. İnsan ruhunun kendi kulağını yemeye kadar ilerleyen bir açlığı vardı orada. İlk kez onun mektuplarını okuduğumda hissetmiştim bunu. Sanat bazen iyileştirmiyor, sadece insanın yarasına daha iyi bir ışık tutuyordu.

Küçükken bize anlatılan biyolojik döngüyü düşündüm sonra. İlk tohumu yiyen küçük kuşu. Sonra o kuşu parçalayan biraz daha büyük yaratığı. Sonra onu yiyeni. Sanat dünyası da biraz öyleydi. En saf heyecanı ilk yiyen hep daha büyük bir mekanizma oluyordu.

Akademi sınavına girerken aslında resim ve heykel yazacaktım. Çevrem “aç kalırsın” dedi. Ben de en üste yönlendirilmiş olduğum için grafik tasarımı yazdım. Haklı çıktılar belki. Grafik gerçekten karın doyurdu. Ama insan sadece midesiyle yaşayan bir canlı değilmiş, onu yıllar sonra öğrendim. Ruh aç kalınca bedenin tok olması pek anlamı olmuyor.

Grafik bana para kazandırdı. Sanat ise sürekli benden para istedi.

İlk resim satışımı hatırlıyorum. Yirmi kadar küçük iş karşılığında elime geçen şey nakit değil, ederi karşılığı resim malzemesiydi. Yani yine ortada para yoktu, sadece yeniden üretmeye yarayacak araçlar vardı. Sanat sana çoğu zaman yemek değil, daha büyük açlıklar veriyor.

İkinci tuvalimin karşılığı bir süet deri mont oldu. Sanat sayılmazdı belki ama üçüncü kazancımın yolunu o açtı. Teşvikiye’de bir modacı kadının eski İstanbul apartmanının duvarlarını ressam bir arkadaşımla birlikte boyadık; o vesileyle sosyete çevresine girdim. İnsan bazen sanatçı olmaktan çok, başka insanların hikâyesinde boya taşıyan biri gibi hissediyor.

Sonra yıllar geçti.

Karaköy’de galeri açtım. Akademiden hocaların, öğrencilerin işlerini topladım. Günlerce oturup gelen insanların eserler karşısındaki yüz ifadelerini izledim. Beğenileri dinledim. Heyecanları dinledim. Satış mı? O yine grafikten geliyordu. Hep o sevemediğim taraftan.

O yıl bir şey daha öğrendim: Sanat dünyası dediğimiz şey aslında çok küçük bir kamuydu. Aynı isimler, aynı koleksiyonerler, aynı duvarlar. Yeni müzeler açılıyordu ama yeni izleyici yaratılmıyordu. On dokuzuncu yüzyılda Paris’te iki milyonluk bir şehirde altı yüz bin kişi tek bir Salon sergisini geziyordu; bugün nüfusu 17 milyona dayanmış İstanbul’da bütün bir bienal elli bine zor ulaşıyor ve buna “iyi geçti” deniyordu. Sanatın değil, sanatın etrafındaki söylemin büyüdüğü bir alandaydık. Eva Cockcroft yarım yüzyıl önce CIA’nın Modern Sanat Müzesi’yle ilişkisini yazdığında bunu görmüştü; yöntemler inceldi, yapı değişmedi.

Ne acıdır ki bugün eleştirel sanat, bizzat eleştirdiği kurumların duvarlarında asılı.

Sanatla para hiçbir zaman aynı yatakta rahat uyuyamadı benim hayatımda. Biri geldiğinde diğeri küsüyordu.

Bir ara “yeter” dedim. İstanbul’dan elimi eteğimi çekip bir Ege kasabasına yerleşmeyi, kitap okuyup sessizce yaşlanmayı düşünmenin ötesine geçtim; tası fırçayı toplayıp göçtüm. Ama sanata bulaşmamak mümkün olmuyor. Bu kez başka bir sorumlulukla çıktı karşıma. Collecist’in içinde buldum kendimi. Yine sıfıra yakın kazanç. Yine çok üretim. Yine görünmeyen emek.

Belki tam da bu yüzden Collecist’i seviyorum. Çünkü yıllarca o küçük kamunun içinde, beğenileri dinlerken, isim ekonomisinin hep aynı dar kadroyu dolaştırışını izlerken, bir şeyin kırıldığını hissettim. Sanatçının görünür olabilmek için kendini ehlileştirmek zorunda kaldığı bir düzen. Atölye kirasını ödeyemediği için söyleminden taviz veren bir üretici.

Hiç kimse “sus” demiyor; sanatçı kendi kendine susuyor.
En rafine sansür bu.

Nitekim bu yazıyı tasarladığımız bir önceki post bile sessiz kalmadı. Yine bir kadın küratör çıktı, “ne cahilce bir yazı, ChatGPT’yi bırakın da sanat ekosistemini öğrenin” diye yazdı. Cevap olarak ben de üslubunla bir şeyler dedim sanatın tek bir yoldan akmadığını, üslubun da çoğulluğa eşlik etmesinin iyi olacağını. Düzgün bir cevaptı. Şimdi geriye dönüp bakınca, o cevabın düzgünlüğüne biraz gülüyorum. Çünkü tam da yazıda eleştirdiğim şeyi yaptım: terbiyeli kaldım. Ehlileşmemek üzerine yazıp ehlice cevap verdim. Belki sansürün en rafinesi başkalarının değil, kendi içimizde işleyendir.

O yüzden biri çıkıp da “sanat iyileştirir” dediğinde içimde hafif bir gülme geliyor artık.

Sanat kimi iyileştiriyor bilmiyorum. Koleksiyonerleri olabilir. İzleyiciyi olabilir. Boş duvarları olabilir. Ama beni iyileştirdiğini söyleyemem. Bana daha çok uzun süreli bir ateş gibi davrandı. Söndürmeyen ama tam yakıp bitirmeyen bir ateş.

Geçen yazmıştım:
“Sanat sana dopamin borçlu değil, sadece anlam borçlu.”

Bugün olsa şunu eklerdim: Sanat bazen anlamı da geciktiriyor. Ve bazen, anlamı geciktirmesi onu evcilleşmekten koruyan tek şey oluyor.

Biliyorum, öldükten sonra tabloları milyonlara satılan şanslı sanatçılardan biri olmayacağım. Dünyanın geç keşfettiği trajik dehalar listesine de girmeyeceğim büyük ihtimalle. Ben daha çok sanatın mutfağında elini sürekli sıcak suya sokan adamlardan biri olarak kalacağım.

Sanat bana Van Gogh kadar gökyüzü vermedi belki. Yeterince ayçiçeği yedirdi. Acıkmayı da öğretti. Bunun için ona kızgın değilim sadece artık onun adına konuşan kimsenin “iyileştirir” demesine inanmıyorum.

S. Çağatay Özkefeli
Sanatın Ne Olduğunu Hâlâ Bilmeyen Birinden

7 May 2026