Səhər, heç olmasa bizim məhəllədəki xoruzlar ötməmişdən mən qalxdım. Daha doğrusu bədənim qalxdı; kafam çoxdan ötürdü. Gecə gördüyüm yuxunun tortusu hələ də üstümdə idi: Qardaşımın bir dəstə pulunu cibimə salır, sonra utancımdan geri verirdim. Yuxu belə mənə tam bir günahkar olma cəsarəti verməmişdi. Ardından bədənim yenə yuxunun içində öz şərhini etdi; təmiz bir boşalma, çirkdən qurtulma hissi verən bir sıçma səhnəsi. İnsan bəzən ruhunun analizini tualetdən daha səmimi edən başqa bir yerin olmadığını düşünür.

Bəlkə də məsələ bu idi. İçimdə yığılan şeyi atmağa çalışırdım illərdir. Mənfi olanı, çürüyənı, insanı özündən soyudan şeyi.

Səhər telefonda gəzinərkən ilk postla rastlaşdım. Peşəyə təzə başlamış, həm kurator həm də qalerist olduğunu nədənsə tanışıb öyrəndiyim bir xanım, iki dostası ilə verdiyi pozun altına "sənət şəfa verir" yazmışdı. Cümləni iki dəfə oxudum. Bir dəfə əsəblə, ikinci dəfə qısqanclıqla.

O fotoşəkilə uzun-uzadı baxdım. Üç nəfər, bir kadr, altında bazara çıxarıla bilən bir təsəlli.

Debord, göstərinin "təsdiqlənmiş" bir dünya qurduğunu deyərdi; etiraz edilə bilməyən, çünkü etirazı belə öz içinə udur.

"Sənət şəfa verir" cümləsi tam belə bir cümlədir. Heç kim əks çıxa bilməz. Çıxanın insanlığından şübhə edilir. Halbuki o cümlənin içində, sənətin nə olduğuna dair bir qərar gizlidir; şəfa verən, rahatladan, dekorativ, satıla bilən, korporativ sponsorluq mətnlərinə sığa bilən bir sənət. Yəni əslində heç sənət olmayan bir şey.

Çünkü mənim içimə işləyən sənət, açıqca şəfa vəd etmirdi. Daha çox Van Gogh kimi bir şey idi. İnsan ruhunun öz qulağını yeməyə qədər gedən bir aclığı var idi orada. İlk dəfə onun məktublarını oxuduğumda bunu hiss etmişdim. Sənət bəzən şəfa vermir, sadəcə insanın yarasına daha yaxşı bir işıq tutur.

Kiçiklərimizə danışılan bioloji dövriyyəni düşündüm sonra. İlk toxumu yeyən kiçik quşu. Sonra o quşu parçalayan bir az daha böyük məxluqu. Sonra onu yeyəni. Sənət dünyası da bir az belə idi. Ən saf həyəcanı ilk yeyən həmişə daha böyük bir mexanizm olurdu.

Akademiya imtahanına girərkən əslində rəsm və heykəl yazacaqdım. Ətrafım "ac qalarsan" dedi. Mən də ən üstə yönləndirildiyim üçün qrafik dizayn yazdım. Haqlı çıxdılar bəlkə. Qrafik həqiqətən qarın doyururdu. Amma insan sadəcə mədəsi ilə yaşayan bir canlı deyilmiş, onu illər sonra öyrəndim. Ruh ac qalanda bədənin tox olmasının çox mənası olmur.

Qrafik mənə pul qazandırdı. Sənət isə daim məndən pul istədi.

İlk rəsm satışımı xatırlayıram. İyirmi qədər kiçik iş qarşılığında əlimə keçən şey nağd deyil, dəyəri qarşılığı rəsm malzeməsi idi. Yəni yenə ortada pul yox idi, sadəcə yenidən istehsal etməyə yarayacaq vasitələr var idi. Sənət sənə çox vaxt yemək deyil, daha böyük aclıqlar verir.

İkinci kətanimin qarşılığı bir süet dəri palto oldu. Sənət sayılmazdı bəlkə amma üçüncü qazancımın yolunu o açdı. Təşvikiyyə'də bir moda qadınının köhnə İstanbul binasının divarlarını rəssam bir dostumla birlikdə boyadıq; o münasibətlə yüksək sosyete mühitinə girdim. İnsan bəzən sənətçi olmaqdan çox, başqa insanların hekayəsində boya daşıyan biri kimi hiss edir.

Sonra illər keçdi.

Karaköydə qalereya açdım. Akademiyadan müəllimlərin, tələbələrin işlərini topladım. Günlərcə oturub gələn insanların əsərlər qarşısındakı üz ifadələrini izlədim. Bəyənilərini dinlədim. Həyəcanlarını dinlədim. Satış? O yenə qrafikdən gəlirdi. Həp o sevə bilmədiyim tərəfdən.

O il bir şey də öyrəndim: Sənət dünyası dediyimiz şey əslində çox kiçik bir icma idi. Eyni adlar, eyni kolleksiyonerlər, eyni divarlar. Yeni muzeylər açılırdı amma yeni tamaşaçı yaradılmırdı. On doqquzuncu əsrdə Parisdə iki milyonluq bir şəhərdə altı yüz min nəfər tək bir Salon sərgisini gəzirdi; bu gün əhalisi 17 milyona çatmış İstanbulda bütün bir bienal əlli minə çətin çatır və buna "yaxşı keçdi" denirdi. Sənətin deyil, sənətin ətrafındakı söyləmin böyüdüyü bir sahə idik. Eva Cockcroft yarım əsr öncə CİA-nın Modern Sənət Muzeyiylə əlaqəsini yazanda bunu görmüşdü; üsullar incəldi, quruluş dəyişmədi.

Nə acıdır ki bu gün tənqidi sənət, məhz tənqid etdiyi qurumların divarlarında asılıdır.

Sənətlə pul heç vaxt mənim həyatımda eyni yataqda rahat yata bilmədi. Biri gələndə digəri küsərrdi.

Bir ara "kifayət" dedim. İstanbuldan əlimi ətəyimi çəkib bir Egey qəsəbəsinə yerləşməyi, kitab oxuyub səssizcə qocalmağı düşünməyin ötəsinə keçdim; alət-avadanlığımı toplayıb köç etdim. Amma sənətə bulaşmamaq mümkün olmur. Bu dəfə başqa bir məsuliyyətlə çıxdı qarşıma. Collecist-in içində tapdım özümü. Yenə sıfıra yaxın qazanc. Yenə çox istehsal. Yenə görünməyən əmək.

Bəlkə də məhz bu səbəbdən Collecist-i sevirəm. Çünkü illər boyu o kiçik icmanın içində, bəyəniləri dinləyərkən, ad iqtisadiyyatının həp eyni dar kadrları dolandırışını izləyərkən, bir şeyin qırıldığını hiss etdim. Sənətçinin görünə bilmək üçün özünü əhliləşdirməkdə məcbur qaldığı bir düzen. Emalatxana icarəsini ödəyə bilmədiyi üçün söylərindən güzəştə gedən bir istehsalçı.

Heç kim "sus" demiror; sənətçi öz-özünə susur.
Ən rafinə senzura budur.

Həqiqətən də bu yazını planlaşdırdığımız əvvəlki post belə səssiz qalmadı. Yenə bir qadın kurator çıxdı, "nə cahilcə bir yazı, ChatGPT-ni buraxın da sənət ekosistemini öyrənin" deyə yazdı. Cavab olaraq mən də ədəblən bir şeylər dedim sənətin tək bir yoldan axmadığını, üslubun da çoxluğa müşayiət etməsinin yaxşı olacağını. Düzgün bir cavab idi. İndi geriyə dönüb baxanda, o cavabın düzgünlüyünə bir az gülürəm. Çünkü məhz yazıda tənqid etdiyim şeyi etdim: ədəbli qaldım. Əhliləşməmək üzərində yazıb ədəblə cavab verdim. Bəlkə senzuranın ən rafinəsi başqalarının deyil, öz içimizdə işləyəndir.

Ona görə biri çıxıb da "sənət şəfa verir" deyəndə içimdə yüngül bir gülmə gəlir artıq.

Sənət kimi şəfa verir bilmirəm. Kolleksiyonerləri ola bilər. İzləyicini ola bilər. Boş divarları ola bilər. Amma məni şəfa verdiyini deyə bilmərəm. Mənə daha çox uzunmüddətli atəş kimi davrandı. Söndürməyən amma tam yandırıb bitirməyən bir atəş.

Keçən yazmışdım:
"Sənət sənə dopamin borclu deyil, sadəcə məna borcludur."

Bu gün olsaydı bunu əlavə edərdim: Sənət bəzən mənanı da gecikdirir. Və bəzən, mənanı gecikdirməsi onu əvcilləşməkdən qoruyan yeganə şey olur.

Bilirəm, öldükdən sonra tabloları milyonlara satılan şanslı sənətçilərdən biri olmayacağam. Dünyanın gec kəşf etdiyi faci dahilər siyahısına da girməyəcəyəm böyük ehtimalla. Mən daha çox sənətin mətbəxində əlini daim isti suya salan kişilərdən biri olaraq qalacağam.

Sənət mənə Van Gogh qədər səma vermədi bəlkə. Kifayət qədər günəbaxan yedirtdi. Acalmağı da öyrətdi. Bunun üçün ona qəzəbli deyiləm sadəcə artıq onun adına danışan kiminsə "şəfa verir" deməsinə inanmıram.

S. Çağatay Özkefeli
Sənətin Nə Olduğunu Hələ Bilməyən Birindən

7 May 2026